له مغلوبو نصرانیانو سره د سلطان محمد فاتح معامله
کله چې سلطان محمد فاتح قسطنطنیه ونیوله، نو د آيا صوفیا کلیسا ته ولاړ، هلته ډېر خلک راټول شوي وو، له دغو خلکو سره یو شمېر پادریان او راهبان هم موجود وو، چې د خلکو په وړاندې یې دعاوې کولې، کله چې سلطان کلیسا ته ورسېد، نو ټول نصرانیان ووېرېدل. یو راهب راپورته شو او سلطان ته یې د کلیسا دروازه خلاصه کړه، سلطان ورته وویل چې خلکو ته ووايي:
“آرام اوسئ، هېڅ ډول وېره مه کوئ، په ډاډه زړه خپلو کورونو ته ولاړ شئ.”
د سلطان له دې خبرو وروسته خلک ډېر خوشحال شول، هغه راهبان چې پټ شوي وو، له خپلو پټنځایونو راووتل او یو شمېر یې حتی اسلام ومانه، له دې وروسته سلطان اعلان وکړ: “له نن وروسته دا کلیسا مسجد دی، د راتلونکې جمعې لمونځ به دلته کېږي او اړین چمتووالی دې ونیول شي.”
ور پسې مزدورانو د کلیسا له ودانۍ څخه د مسجد په جوړولو کار پیل کړ، له دېوالونو یې انځورونه او صليبي نښې لرې کړې، هغه انځورونه چې د کلیسا په دیوالونو رسم شوي وو، له منځه یووړل شول، د خطیب لپاره یې ممبر جوړ کړ، د کلیسا مسجد ګرځول ځکه روا وو، چې ښار د جګړې له لارې نیول شوی و او په اسلامي شریعت کې هم همداسې حکم دی.
سلطان محمد فاتح نصرانیانو ته بشپړه مذهبي ازادي ورکړه، هغوی کولای شول له کومې وېري پرته خپلو مذهبي مراسمو ته دوام ورکړي، د خپلو مذهبي مشرانو ټاکنه هم د دوی په واک کې وه، دوی ته د خپل مشر ټاکلو لپاره ځانګړی ځای ورکړل شو. دا حق هم ورکړل شو چې د خپلو مذهبي اصولو له مخې خپل مدني او شخصي معاملات حل کړي، سلطان د خپلې امپراتورۍ نورو برخو کې هم دا ازادي ورکړې وه، مذهبي مشرانو ته بشپړه ازادي ورکړل شوې وه او د عیسویانو پرېکړې به د دوی د مذهب له مخې کېدې، البته، د دې ټولو ازادیو په بدل کې پر دوی مالیه (جزیه) ایښودل شوې وه.
د عثماني ترکانو د تاریخ په اړه انګریز تاریخلیکونکي ایډورډ سپرد هڅه کړې چې د قسطنطنیې د فتحې دا ستره اسلامي پېښه تحریف کړي، هغه د بغض او کینې له امله د سلطان په اړه داسې ادعاوې کړي چې هیڅ بنسټ نه لري او له حقیقته لیرې دي.
همداراز، د امریکایي اینسایکلوبېدیا (دایرت المعارف) په ۱۹۸۰ز کال چاپ شوې نسخه کې هم سلطان محمد باندې دا تور پورې شوی، چې ګواکي یې د قسطنطنیې نیول شوي عیسویان غلامان کړي او د ایډرنه (ایډریانوپل) په بازار کې یې پلورلي دي. دا ادعا هم د صلیبي روایتونو پر اساس شوې، حال دا چې تاریخي حقیقت دا ښيي چې سلطان له قسطنطنيې له خلکو سره په مهربانۍ، شفقت او درناوي چلند وکړ، او خپل پوځ ته یې هم امر کړی و، چې له خلکو سره نېک او انساني برخورد وکړي.
ډېرو بندي شویو کسانو خپل فدیه ورکړه او ازاد شول، په ځانګړې توګه یوناني مشران او مذهبي شخصیتونه؛ سلطان مذهبي ټولګیو ته ولاړ، د دوی وېره یې ختمه کړه او ډاډ یې ورکړ چې د دوی مذهبي باورونو، عبادتځایونو او عقیدوي چارو ته به درناوی کېږي، سلطان هغوی ته وویل چې نوی پادری (بیشپ) وټاکي.
عیسویانو په خپلو مشورو کې اجنادیوس د خپل بیشپ په توګه وټاکه، له ټاکنې وروسته د پادریانو یوه لویه ډله د سلطان د حضور ځای ته راغله، سلطان یې تود هرکلی وکړ، عزت یې ورکړ، له دوی سره یې ډوډۍ وخوړه، او په بېلابېلو سیاسي او ټولنیزو موضوعاتو یې خبرې ورسره وکړې.
د دې ملاقات وروسته، هغه بیشپان چې له سلطان سره مخامخ شوي وو، د عثماني واکمنو او مسلمانانو په اړه یې نظریات بدل شول. هغوی دا احساس درلود چې دوی د یو پاک، دینداره، با عقیدې، لوړ انسانیت لرونکي او بااحساسه انسان سره یې ولیدل.
رومیان (یونانیان) هم د سلطان له چلنده اغېزمن شول، دوی ته هم پراخه او بشپړه مذهبي ازادي ورکړل شوه، د څو ورځو له تېرېدو وروسته خلک بیا له وېرې پرته، په امن او ډاډه فضا کې، د پخوا په شان خپل ژوند ته ادامه ورکړه.
