د تاریخ مطالعه یوازې د تېر وخت له کړکیو څخه د کتلو یا د تېرو پاچاهانو پر قبرونو د لیکنو لوستلو نوم نه دی؛ بلکې په حقیقت کې د هغو نه بدلېدونکو او نړیوالو اصولو د درک هڅه ده چې د بشري ټولنو عروج او زوال کنټرولوي. د نړۍ پر نقشه ملتونه راټوکېږي، د عروج تر اسمانه رسېږي او بیا د وخت په بېرحمو څپو کې داسې ورکېږي، لکه هېڅکله چې یې شتون نه درلود.
خو د اسیا په زړه کې داسې یوه سیمه هم شته… چې د زمانو د بدلېدونکو رنګونو شاهد پاتې شوې، د نړۍ د فاتحانو توپانونه یې زغملي، خو هېڅکله یې له خپل ځانګړي هویت او د آزادۍپالنې څخه تېرېدنه نه ده کړې. نړۍ دا سیمه د افغانستان په نوم پېژني. د افغانستان د تاریخ د درک لپاره یوازې د هغه د جګړو مطالعه بسنه نه کوي، بلکې د دې سیمې د تېرخو غرونو، سختتېرېدونکو درو او د دې ځای د اوسېدونکو د ارواپوهنې درک هم اړین دی. دا داسې جغرافیه ده، چې طبیعت په خپله د دفاع داسې دېوالونه پکې درولي دي چې د نړۍ تر ټولو پرمختللې پوځي وسایل هم تر اوسه د هغې په فتحه کولو کې پاتې راغلي دي.
خو تاریخ موږ ته دا هم راښيي چې یوازې پیاوړې جغرافیه او فردي زړورتیا هېڅ هېواد ته له نړیوالو دسیسو څخه دایمي خوندیتوب نه شي ورکولای. تر هغه چې یو ملت پیاوړی اقتصادي نظام، پرمختللې پوځي ټکنالوژي او تر ټولو مهمه، ټینګ کورنی یووالی ونه لري، تر هغه به د نړیوالې شطرنج پر تخته یوازې یوه مهره وي. د نولسمې پېړۍ پای او د شلمې پېړۍ پیل د افغانستان لپاره همداسې یوه له ستونزو ډکه دوره وه؛ له یوې خوا له خپل داخلي اختلاف سره مخ و او له بلې خوا د نړۍ دوه سترې استعماري ځواکونه یې پر پولو خیمې درولې وې. دا هغه دوره وه چې د افغان تاریخ لوری یې د اوږدې مودې لپاره بدل کړ او د اوسني نقشې بنسټونه یې کېښودل.
سترې لوبه؛ د دوو ژرندو ترمنځ ایساره سیمه
د نولسمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې نړۍ د یوې داسې سړې او تودې دیپلوماتیکې جګړې شاهده وه چې تاریخپوهانو ورته «سترې لوبې» یا «The Great Game» نوم ورکړ. دا لوبه په کوم ډګر کې نه، بلکې د اسیا پر پراخه نقشه ترسره کېده او اصلي لوبغاړي یې د تزاري روسیې امپراتوري او د برېتانیا راج وو.
د روسیې امپراتوري په هغه وخت کې په ډېرې چټکۍ سره د جنوب پر لور پرمختګ کاوه. تاشکند، سمرقند، خیوه او د بخارا امارت په څېر تاریخي او پیاوړي مرکزونه یو په بل پسې د روسیې د امپراتورۍ تر ولکې لاندې راتلل. د روسیې دا مخ پر زیاتېدونکی سیلاب د برېتانوي واکمنانو لپاره په یوه وېروونکي خوب بدل شوی و.
ځکه د برېتانیا لپاره هند یوازې یوه مستعمره نه وه، بلکې د برېتانوي امپراتورۍ تاج و؛ د اقتصاد انجن او تر ټولو ارزښتناک شتمنۍ یې وه. په لندن او کلکتې کې ناستو انګلیسي وایسرایانو او جنرالانو وېره درلوده چې که روسیه همداسې په چټکۍ سره پرمختګ ته دوام ورکړي، نو له هندوکش غرونو څخه به واوړي او هره شېبه د هند پر حاصلخېزو ځمکو واکمن کېدای شي.
په دې ټوله صحنه کې د افغانستان حیثیت د داسې یوې دروازې وو، چې کلی یې د چا په لاس کې وای، هغه به د ټولې سیمې مالک کېدای شو. د برېتانوي هند حکومت د دې ګواښ د مخنیوي لپاره یوه یرغلیزه تګلاره جوړه کړه چې «فارورډ پالیسي» یا «مخ پر وړاندې تګ تګلاره» بلل کېده. د دې تګلارې اساسي موخه دا وه چې افغانستان یا د برېتانوي امپراتورۍ برخه وګرځول شي او یا دلته داسې ګوډاګی حکومت رامنځته شي چې په بشپړه توګه د لندن په اشاره حرکت وکړي.
له بلې خوا روسیه نه غوښتل چې په مستقیم ډول پر افغانستان واکمنه شي، خو غوښتل یې په کابل کې خپل دیپلوماتیک نفوذ تر دې کچې زیات کړي چې د اړتیا پر مهال برېتانیا د هند پر پوله بوخته وساتي او په اروپا کې د روانو نورو سیاسي شخړو په اړه له برېتانیا څخه خپلې خوښې پرېکړې ترلاسه کړي. په دې توګه افغان ملت د خپلې خوښې پرته د نړۍ د دوو سترو استعمارګرو ترمنځ په یوه حایل سیمه یا د دوو ژرندو ترمنځ د میده کېدونکي دانې په څېر بدل شوی و.
د روسي پلاوي راتګ او د امیر شیر علي خان مجبوري
د دې سترې لوبې تر ټولو ډراماتیک پړاو هغه مهال رامنځته شو، کله چې د ۱۸۷۸ کال په جولای کې د روسي جنرال ستولیتوف په مشرۍ یو لوی او بانفوذه دیپلوماتیک پلاوی ناڅاپه کابل ته ورسېد. په زړه پورې خبره دا ده چې په هغه وخت کې د افغانستان امیر «شیر علي خان» روسي پلاوي ته کابل ته د راتګ هېڅ رسمي بلنه نه وه ورکړې.
هغه یو هوښیار واکمن و او پوهېده چې د روسیې او برېتانیا په څېر د لېوانو په جګړه کې به یې هېواد له ویجاړۍ سره مخ شي. هغه په ټینګه هڅه وکړه چې روسي پلاوی د آمو سیند (د جیحون سیند) له پورې غاړې څخه واړوي، خو روسي جنرال د افغان پولو پر وړاندې د پوځي فشار او دیپلوماتیکو ګواښونو له لارې کابل ته لاره وموندله.
کله چې روسي پلاوی د کابل دروازو ته ورسېد، امیر شیر علي خان پرته له دې بله چاره نه درلوده چې د دودیزې افغان مېلمهپالنې له مخې یې هرکلی وکړي؛ ځکه د روسیې غوسه کول د شمالي پولو پر سر د یوې نوې جګړې بلنه ورکول وو. کله چې دا خبر د برېتانوي هند وایسرای لارډ لټن ته ورسېد، په برېتانوي ماڼیو کې زلزله راغله. انګلیسانو ته دا منظره د زغملو وړ نه وه چې د کابل په شاهي دربار کې دې روسي سفیر د امان الله خان له نیکونو سره یو ځای ناست وي، چای وڅښي او تړونونه وکړي.
له همدې امله لارډ لټن سمدستي امیر شیر علي خان ته یو ډېر سخت، سپکاوی کوونکی او ګواښوونکی لیک ولېږه او غوښتنه یې وکړه چې افغانستان دې سمدستي د سر نیویل چمبرلین په مشرۍ یوه برېتانوي پلاوي ته هم کابل ته د راتګ اجازه ورکړي او دغه پلاوی به په کابل کې دایمي استوګنه کوي.
د امیر شیر علي خان لپاره دا یوه ستره ازموینه وه. هغه پوهېده چې په کابل کې د انګلیسانو د دایمي سفیر ناستېدل به په دې معنا وي چې ورو ورو به د افغانستان داخلي خپلواکي له منځه ولاړه شي؛ بالکل هماغسې چې انګلیسانو د هند د نوابانو او راجګانو په دربارونو کې د خپلو «ریزیډنټانو» په کښېنولو سره ټول هند غلام کړی و.
د خیبر درې پېښه او د جګړې د پیل زنګ
امیر شیر علي خان په هغه ورځو کې له یوه ژور غم سره هم مخ و؛ ځکه د هغه ځوان زوی او ولیعهد شهزاده عبدالله جان ناڅاپه وفات شوی و او ټول کابل په ویر کې ډوب و. امیر برېتانوي وایسرای ته ځواب واستاوه چې د ویر او د هېواد د حالاتو د ارزونې لپاره دې یو څه وخت ورکړل شي، خو د برېتانیا تکبر تر دې کچې رسېدلی و چې د افغان امیر د اجازې له انتظار پرته یې برېتانوي پلاوی په زور د کابل پر لور روان کړ.
کله چې د ۱۸۷۸ کال په سپټمبر کې دغه برېتانوي پلاوی د خیبر درې سیمې ته، د «علي مسجد» تاریخي کلا ته نږدې ورسېد، هلته مېشت افغان قوماندان فیض محمد خان د پلاوي مخه ونیوله. افغان قوماندان په خورا ادب، خو ټینګ هوډ سره برېتانوي جنرال ته وویل: «تر هغه چې د امیر شیر علي خان له لوري رسمي لیکلی حکم نه وي رارسېدلی، موږ هېڅ بهرني پلاوي ته اجازه نه شو ورکولای چې د افغانستان خاورې ته داخل شي.»
د برېتانوي پلاوي د درول کېدو دغه پېښه د انګلیس حکومت له لوري د خپل نړیوال حیثیت پر وړاندې یوه سخته ضربه وبلل شوه. د برېتانیا امپراتورۍ، چې ویل کېدل لمر یې هېڅکله په نړۍ کې نه لوېږي، دا څنګه زغملای شوای چې د یوه غرنۍ سلطنت یو عادي قوماندان یې مخه ونیسي؟ له همدې امله لارډ لټن ته له کابل سره د جګړې هغه پلمه په لاس ورغله چې له ډېرې مودې راهیسې یې لټوله. د ۱۸۷۸ کال په نومبر کې برېتانیا په رسمي توګه د افغانستان پر ضد د جګړې اعلان وکړ او په دې توګه «دوهمه انګلیس ـ افغان جګړه» پیل شوه. برېتانوي پوځ په یو وخت کې له خیبر درې، د کرمې له درې او د بولان له درې څخه پر افغانستان یرغل وکړ.
