میقات د المرصاد سمعي او بصري ویب
پنجشنبه, نوومبر 19, 2026
المرصاد
  • کورپاڼه
  • مهالني تبصري
    د نېکمرغه لوی اختر د رارسېدو په مناسبت د المرصاد پیغام!

    د نېکمرغه لوی اختر د رارسېدو په مناسبت د المرصاد پیغام!

    د اسلام اباد برید او وروستي حقائق! مهالنۍ تبصره

    پر جعفر ایکسپریس برید؛ ګوته ولې افغانستان ته ونیول شوه؟

    پر جعفر ایکسپریس برید؛ ګوته ولې افغانستان ته ونیول شوه؟

    پاکستان کې د درو مهمو داعشیانو نیول کېدل د څه ثبوت دی؟   

    پاکستان کې د درو مهمو داعشیانو نیول کېدل د څه ثبوت دی؟  

    د افغانستان و پاکستان اړیکې؛ د فوځ دننه یوه کړۍ د ستونزو سرچینه

    د افغانستان و پاکستان اړیکې؛ د فوځ دننه یوه کړۍ د ستونزو سرچینه

    پاکستان د خپلو ګټو لپاره چین د سیمي په نیابتي جګړه کې ښکېلوي

    پاکستان د خپلو ګټو لپاره چین د سیمي په نیابتي جګړه کې ښکېلوي

  • خبرونه
    • ټول
    • افغانستان
    • سیمه
    • نړۍ
    د پاکستان پوځي رژيم خیبر پښتونخوا کې اضطراري وضعیت او ګورنر راج اعلان کړ

    د پاکستان پوځي رژيم خیبر پښتونخوا کې اضطراري وضعیت او ګورنر راج اعلان کړ

    د پاکستان پوځي رژيم غواړي د خیبر پښتونخوا ایالتي حکومت سلب صلاحیت کړي

    د پاکستان پوځي رژيم غواړي د خیبر پښتونخوا ایالتي حکومت سلب صلاحیت کړي

    سرچینې: د افغانستان هوايې ځواک تراوسه د ډرون برید نه دی ترسره کړی، د غچ وخت او نوعیت به پخپله ټاکي

    سرچینې: د افغانستان هوايې ځواک تراوسه د ډرون برید نه دی ترسره کړی، د غچ وخت او نوعیت به پخپله ټاکي

    د اسد ۲۴مه؛ د اشغال پای او د بې سارې تحول پیل!

    د اسد ۲۴مه؛ د اشغال پای او د بې سارې تحول پیل!

    د اسلامي امارت هوايي ځواک نن شپه د بلوچستان ايالت د پشين د سرانانو په سيمه کې د افغاني اربکيانو  يو مهم مرکز هدف ګرځولی دی.

    د اسلامي امارت هوايي ځواک نن شپه د بلوچستان ايالت د پشين د سرانانو په سيمه کې د افغاني اربکيانو يو مهم مرکز هدف ګرځولی دی.

    د پاکستان تر ولکې لاندې سیمه کې نیول شوی احمد کازانچي څوک دی؟

    د پاکستان تر ولکې لاندې سیمه کې نیول شوی احمد کازانچي څوک دی؟

    • افغانستان
    • سیمه
    • نړۍ
  • شننې او لیکنې
    • ټول
    • جهادي لیکني
    • خوارج العصر
    • دیني لیکني
    • سیاسي لیکني
    د امیرالمؤمنین فرامین او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! درېیمه برخه

    د امیرالمؤمنین فرامین او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! درېیمه برخه

    د عالیقدر امیر المؤمنین حفظه الله د فرامینو شرعي اړخ او اغېزې

    د عالیقدر امیر المؤمنین حفظه الله د فرامینو شرعي اړخ او اغېزې

    د لوړو زده کړو د وزارت له لوري د عاليقدر امير المؤمنين شيخ القرآن والحديث مولوي هبة الله آخندزاده حفظه الله تعالی د مبارکو فرامينو د اغيزو د علمي تحقيق شاهکار ابتکار

    د لوړو زده کړو د وزارت له لوري د عاليقدر امير المؤمنين شيخ القرآن والحديث مولوي هبة الله آخندزاده حفظه الله تعالی د مبارکو فرامينو د اغيزو د علمي تحقيق شاهکار ابتکار

    د امیرالمؤمنین فرمانونه او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! دویمه برخه

    د امیرالمؤمنین فرمانونه او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! دویمه برخه

    د امیرالمؤمنین حفظه‌الله‌تعالی د فرامینو دیني بنسټونو ته یوه کتنه

    د امیرالمؤمنین حفظه‌الله‌تعالی د فرامینو دیني بنسټونو ته یوه کتنه

    فرمانونه او حکمونه؛ د اسلامي نظام د ثبات ستنې!

    فرمانونه او حکمونه؛ د اسلامي نظام د ثبات ستنې!

    • خوارج العصر
    • سیاسي لیکني
    • جهادي لیکني
    • دیني لیکني
  • علماء
    • ټول
    • شیخ رحیم الله حقاني تقبله الله
    • شیخ سردار ولي تقبله الله
    د شیخ محمد ادریس تقبله الله قاتلین څوک او چیرې دي؟

    د شیخ محمد ادریس تقبله الله قاتلین څوک او چیرې دي؟

    شهید شیخ‌الاسلام رحیم‌الله حقاني؛ فقیه مجاهد او د داعش خوارجو دښمن!

    شهید شیخ‌الاسلام رحیم‌الله حقاني؛ فقیه مجاهد او د داعش خوارجو دښمن!

    د شهید شیخ رحیم‌الله حقاني یاد او د داعشي خوارجو جنایتونه

    د شهید شیخ رحیم‌الله حقاني یاد او د داعشي خوارجو جنایتونه

    د امت ستر محسن او علمي څهره!

    د امت ستر محسن او علمي څهره!

    هغه غر چې له څوکو به يې بيا هېڅ کله د لمر وړانګې ښکاره نه شي

    هغه غر چې له څوکو به يې بيا هېڅ کله د لمر وړانګې ښکاره نه شي

    داعش خوارج دي (د شهید شیخ رحیم الله حقاني رحمه الله ځانګړی بیان)

    • شیخ رحیم الله حقاني تقبله الله
    • شیخ سردار ولي تقبله الله
  • د امت نومیالي
    د شهید مطيع اللّٰه بلوچ تقبله اللّٰه ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د شهید مطيع اللّٰه بلوچ تقبله اللّٰه ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د شهید قاري بختیار علي فاروق ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د شهید قاري بختیار علي فاروق ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    دا په غېږ کې د خزان را ټوکېدلی ګلاب

    دا په غېږ کې د خزان را ټوکېدلی ګلاب

    د اتل او ننګیالي شهید حافظُ القرآن محمد ذاکر تقبله الله ژوند او کارناموته لنډه کتنه!

    د اتل او ننګیالي شهید حافظُ القرآن محمد ذاکر تقبله الله ژوند او کارناموته لنډه کتنه!

    د اتل او ننګیالي شهید احمد فرید احرار تقبله الله ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د اتل او ننګیالي شهید احمد فرید احرار تقبله الله ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د سنګرونو اتل او د نړېوال سياست ځلانده ستوری؛ شهيد ملا اختر محمد منصور تقبله الله

    د سنګرونو اتل او د نړېوال سياست ځلانده ستوری؛ شهيد ملا اختر محمد منصور تقبله الله

  • اصدارات
  • انفوګرافیک
  • کتابتون
  • میقات ویب
  • المرصاد
    • عربي
    • EN
    • اردو
    • دري
    • Русский
    • Türkçe
    • o’zbek
    • Dhivehi
    • বাঙালি
هیڅ نتیجه نلري
ټولې پایلې وګورئ
  • کورپاڼه
  • مهالني تبصري
    د نېکمرغه لوی اختر د رارسېدو په مناسبت د المرصاد پیغام!

    د نېکمرغه لوی اختر د رارسېدو په مناسبت د المرصاد پیغام!

    د اسلام اباد برید او وروستي حقائق! مهالنۍ تبصره

    پر جعفر ایکسپریس برید؛ ګوته ولې افغانستان ته ونیول شوه؟

    پر جعفر ایکسپریس برید؛ ګوته ولې افغانستان ته ونیول شوه؟

    پاکستان کې د درو مهمو داعشیانو نیول کېدل د څه ثبوت دی؟   

    پاکستان کې د درو مهمو داعشیانو نیول کېدل د څه ثبوت دی؟  

    د افغانستان و پاکستان اړیکې؛ د فوځ دننه یوه کړۍ د ستونزو سرچینه

    د افغانستان و پاکستان اړیکې؛ د فوځ دننه یوه کړۍ د ستونزو سرچینه

    پاکستان د خپلو ګټو لپاره چین د سیمي په نیابتي جګړه کې ښکېلوي

    پاکستان د خپلو ګټو لپاره چین د سیمي په نیابتي جګړه کې ښکېلوي

  • خبرونه
    • ټول
    • افغانستان
    • سیمه
    • نړۍ
    د پاکستان پوځي رژيم خیبر پښتونخوا کې اضطراري وضعیت او ګورنر راج اعلان کړ

    د پاکستان پوځي رژيم خیبر پښتونخوا کې اضطراري وضعیت او ګورنر راج اعلان کړ

    د پاکستان پوځي رژيم غواړي د خیبر پښتونخوا ایالتي حکومت سلب صلاحیت کړي

    د پاکستان پوځي رژيم غواړي د خیبر پښتونخوا ایالتي حکومت سلب صلاحیت کړي

    سرچینې: د افغانستان هوايې ځواک تراوسه د ډرون برید نه دی ترسره کړی، د غچ وخت او نوعیت به پخپله ټاکي

    سرچینې: د افغانستان هوايې ځواک تراوسه د ډرون برید نه دی ترسره کړی، د غچ وخت او نوعیت به پخپله ټاکي

    د اسد ۲۴مه؛ د اشغال پای او د بې سارې تحول پیل!

    د اسد ۲۴مه؛ د اشغال پای او د بې سارې تحول پیل!

    د اسلامي امارت هوايي ځواک نن شپه د بلوچستان ايالت د پشين د سرانانو په سيمه کې د افغاني اربکيانو  يو مهم مرکز هدف ګرځولی دی.

    د اسلامي امارت هوايي ځواک نن شپه د بلوچستان ايالت د پشين د سرانانو په سيمه کې د افغاني اربکيانو يو مهم مرکز هدف ګرځولی دی.

    د پاکستان تر ولکې لاندې سیمه کې نیول شوی احمد کازانچي څوک دی؟

    د پاکستان تر ولکې لاندې سیمه کې نیول شوی احمد کازانچي څوک دی؟

    • افغانستان
    • سیمه
    • نړۍ
  • شننې او لیکنې
    • ټول
    • جهادي لیکني
    • خوارج العصر
    • دیني لیکني
    • سیاسي لیکني
    د امیرالمؤمنین فرامین او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! درېیمه برخه

    د امیرالمؤمنین فرامین او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! درېیمه برخه

    د عالیقدر امیر المؤمنین حفظه الله د فرامینو شرعي اړخ او اغېزې

    د عالیقدر امیر المؤمنین حفظه الله د فرامینو شرعي اړخ او اغېزې

    د لوړو زده کړو د وزارت له لوري د عاليقدر امير المؤمنين شيخ القرآن والحديث مولوي هبة الله آخندزاده حفظه الله تعالی د مبارکو فرامينو د اغيزو د علمي تحقيق شاهکار ابتکار

    د لوړو زده کړو د وزارت له لوري د عاليقدر امير المؤمنين شيخ القرآن والحديث مولوي هبة الله آخندزاده حفظه الله تعالی د مبارکو فرامينو د اغيزو د علمي تحقيق شاهکار ابتکار

    د امیرالمؤمنین فرمانونه او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! دویمه برخه

    د امیرالمؤمنین فرمانونه او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! دویمه برخه

    د امیرالمؤمنین حفظه‌الله‌تعالی د فرامینو دیني بنسټونو ته یوه کتنه

    د امیرالمؤمنین حفظه‌الله‌تعالی د فرامینو دیني بنسټونو ته یوه کتنه

    فرمانونه او حکمونه؛ د اسلامي نظام د ثبات ستنې!

    فرمانونه او حکمونه؛ د اسلامي نظام د ثبات ستنې!

    • خوارج العصر
    • سیاسي لیکني
    • جهادي لیکني
    • دیني لیکني
  • علماء
    • ټول
    • شیخ رحیم الله حقاني تقبله الله
    • شیخ سردار ولي تقبله الله
    د شیخ محمد ادریس تقبله الله قاتلین څوک او چیرې دي؟

    د شیخ محمد ادریس تقبله الله قاتلین څوک او چیرې دي؟

    شهید شیخ‌الاسلام رحیم‌الله حقاني؛ فقیه مجاهد او د داعش خوارجو دښمن!

    شهید شیخ‌الاسلام رحیم‌الله حقاني؛ فقیه مجاهد او د داعش خوارجو دښمن!

    د شهید شیخ رحیم‌الله حقاني یاد او د داعشي خوارجو جنایتونه

    د شهید شیخ رحیم‌الله حقاني یاد او د داعشي خوارجو جنایتونه

    د امت ستر محسن او علمي څهره!

    د امت ستر محسن او علمي څهره!

    هغه غر چې له څوکو به يې بيا هېڅ کله د لمر وړانګې ښکاره نه شي

    هغه غر چې له څوکو به يې بيا هېڅ کله د لمر وړانګې ښکاره نه شي

    داعش خوارج دي (د شهید شیخ رحیم الله حقاني رحمه الله ځانګړی بیان)

    • شیخ رحیم الله حقاني تقبله الله
    • شیخ سردار ولي تقبله الله
  • د امت نومیالي
    د شهید مطيع اللّٰه بلوچ تقبله اللّٰه ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د شهید مطيع اللّٰه بلوچ تقبله اللّٰه ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د شهید قاري بختیار علي فاروق ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د شهید قاري بختیار علي فاروق ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    دا په غېږ کې د خزان را ټوکېدلی ګلاب

    دا په غېږ کې د خزان را ټوکېدلی ګلاب

    د اتل او ننګیالي شهید حافظُ القرآن محمد ذاکر تقبله الله ژوند او کارناموته لنډه کتنه!

    د اتل او ننګیالي شهید حافظُ القرآن محمد ذاکر تقبله الله ژوند او کارناموته لنډه کتنه!

    د اتل او ننګیالي شهید احمد فرید احرار تقبله الله ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د اتل او ننګیالي شهید احمد فرید احرار تقبله الله ژوند او کارنامو ته لنډه کتنه

    د سنګرونو اتل او د نړېوال سياست ځلانده ستوری؛ شهيد ملا اختر محمد منصور تقبله الله

    د سنګرونو اتل او د نړېوال سياست ځلانده ستوری؛ شهيد ملا اختر محمد منصور تقبله الله

  • اصدارات
  • انفوګرافیک
  • کتابتون
  • میقات ویب
  • المرصاد
    • عربي
    • EN
    • اردو
    • دري
    • Русский
    • Türkçe
    • o’zbek
    • Dhivehi
    • বাঙালি
هیڅ نتیجه نلري
ټولې پایلې وګورئ
المرصاد
هیڅ نتیجه نلري
ټولې پایلې وګورئ

د امیرالمؤمنین فرامین او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! درېیمه برخه

ډاکټر همام سلطاني

Share on FacebookShare on Twitter

امیرالمؤمنین کے فرامین اور افغانستان میں شرعی، خاندانی و معاشرتی اصلاحات! تیسری قسط
ڈاکٹر ھمام سلطانی

وفات، تعزیت سے متعلق رائج معاشرتی رسوم اور اہلِ میت کے حقوق:
اسلامی معاشرت میں وفات کے موقع پر اہلِ میت کے ساتھ ہمدردی، غم خواری اور تعاون کو خصوصی اہمیت حاصل ہے۔ تاہم بعض معاشروں میں تدفین کے بعد ایسی رسوم رائج ہو جاتی ہیں جو غمزدہ خاندان کے لیے مزید مالی اور معاشرتی مشکلات پیدا کرتی ہیں۔ امیرالمؤمنین کے فرمان کی مادہ دوم میں ان رسوم کی اصلاح کے ساتھ اہلِ میت کے حقوق اور ورثاء کے مالی تحفظ کو بھی موضوع بنایا گیا ہے۔

ورته مقالې

د عالیقدر امیر المؤمنین حفظه الله د فرامینو شرعي اړخ او اغېزې

د لوړو زده کړو د وزارت له لوري د عاليقدر امير المؤمنين شيخ القرآن والحديث مولوي هبة الله آخندزاده حفظه الله تعالی د مبارکو فرامينو د اغيزو د علمي تحقيق شاهکار ابتکار

د امیرالمؤمنین فرمانونه او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! دویمه برخه

۱۔ وفات کے بعد مخصوص دنوں میں دعوتوں کا اہتمام:
مصیبتوں اور رائج معاشرتی رسوم سے متعلق امیرالمؤمنین شیخ الاسلام حفظہ اللہ کا فرمان(۱۷): مادہ دوم، شق ۱ تا ۱۰۔
فرمان میں پہلے، تیسرے، ساتویں اور چالیسویں دن اہلِ میت کی جانب سے رواج کے طور پر کھانے کی دعوتیں منعقد کرنے سے منع کیا گیا ہے۔ اس سلسلے میں حضرت جریر بن عبداللہ رضی اللہ عنہ کا یہ اثر پیش کیا گیا ہے:
«كُنَّا نَعُدُّ الِاجْتِمَاعَ إِلَى أَهْلِ الْمَيِّتِ وَصَنِيعَةَ الطَّعَامِ بَعْدَ دَفْنِهِ مِنَ النِّيَاحَةِ»(سنن ابن ماجہ، حدیث: ۱۶۱۲)
ترجمہ: ہم اہلِ میت کے پاس جمع ہونے اور تدفین کے بعد ان کی طرف سے کھانا تیار کرنے کو نوحہ کے مشابہ شمار کرتے تھے۔
فرمان میں یہ بھی واضح کیا گیا ہے کہ اگر کوئی شخص اپنی خوشی سے مرحوم کے لیے صدقہ کرنا چاہے تو یہ جائز ہے، لیکن اس کے لیے مخصوص دن مقرر نہ کیے جائیں، اسے لازمی معاشرتی ذمہ داری نہ بنایا جائے اور اس میں ریاکاری، شہرت یا معاشرتی دباؤ شامل نہ ہو۔

۲۔ پہلی عید پر تعزیت کی رواجی تقریب:
بعض علاقوں میں میت کی پہلی عید کے موقع پر اہلِ میت کے گھر اجتماعی طور پر تعزیت کے لیے جانے اور اس موقع کو ایک مخصوص تقریب کی شکل دینے کا رواج پایا جاتا ہے۔ فرمان میں اسے غیر ضروری رسم قرار دے کر اس سے اجتناب کی ہدایت کی گئی ہے، تاکہ غمزدہ خاندان کو بار بار کی تقریبات اور اضافی معاشرتی ذمہ داریوں سے محفوظ رکھا جا سکے۔

۳۔ عورت کی تدفین سے متعلق قبائلی پابندی:
بعض علاقوں میں یہ تصور پایا جاتا ہے کہ عورت کو وفات کے بعد لازماً اس کے آبائی قبرستان میں دفن کیا جائے اور اس کے برعکس عمل کو خاندان کے لیے باعثِ شرم سمجھا جائے۔ فرمان میں اس قسم کی لازمی قبائلی پابندی کی اصلاح کی گئی ہے اور واضح کیا گیا ہے کہ اس کی کوئی شرعی حیثیت نہیں۔

۴۔ اہلِ میت کے لیے کھانے کا انتظام:
فرمان کا ایک مثبت پہلو یہ ہے کہ اس میں پڑوسیوں اور رشتہ داروں کی جانب سے اہلِ میت کے لیے کھانا تیار کرنے کو مستحب قرار دیا گیا ہے۔
رسول اللہ ﷺ نے حضرت جعفر بن ابی طالب رضی اللہ عنہ کی شہادت کے موقع پر فرمایا:
«اصْنَعُوا لِآلِ جَعْفَرٍ طَعَامًا، فَقَدْ أَتَاهُمْ مَا يَشْغَلُهُمْ»(سنن ابی داؤد، حدیث: ۳۱۳۲؛ الترمذی، حدیث: ۹۹۸)
ترجمہ: جعفر کے اہلِ خانہ کے لیے کھانا تیار کرو، کیونکہ ان پر ایسا معاملہ پیش آیا ہے جس نے انہیں مشغول کر دیا ہے۔
اس نبوی تعلیم سے معلوم ہوتا ہے کہ مصیبت کے وقت اہلِ میت کو معاشرتی تکلفات میں مبتلا کرنے کے بجائے ان کی ضروریات پوری کرنا اور ان کے لیے کھانے کا انتظام کرنا اسلامی اخوت کا تقاضا ہے۔

۵۔ تعزیت کی مدت اور فاتحہ کے معاملات:
فرمان میں تدفین کے دن سمیت تین دن تعزیت کی مدت بیان کی گئی ہے، جبکہ غیر حاضر افراد کے لیے بعد میں بھی تعزیت کی گنجائش رکھی گئی ہے۔ اسی طرح ایک مرتبہ فاتحہ کے بعد اسی مقصد کے لیے دوبارہ اہلِ میت کے گھر جانے کو مکروہ قرار دیا گیا ہے۔

۶۔ امارتی ذمہ داران کی جانب سے فاتحہ کے اعلانات:
فرمان میں امارتی ذمہ داران کو اپنے فوت شدہ رشتہ داروں کے لیے سرکاری سطح پر فاتحہ کے اعلانات نہ کرنے کی ہدایت دی گئی ہے، بلکہ انہیں اپنی رہائش گاہ پر تین دن تک فاتحہ کے لیے موجود رہنے کا حکم دیا گیا ہے۔

۷۔ اسقاطِ نماز و روزہ اور فدیے کے احکام:
فرمان کی مادہ دوم کی شق ۹ اور ۱۰ میں اسقاطِ نماز و روزہ اور فدیے کے متعلق فقہ حنفی کے تفصیلی احکام بیان کیے گئے ہیں۔ ان میں میت کی وصیت، ترکے کے ایک تہائی حصے، مستحق فقراء، قبضہ، ملکیت، وکالت اور فدیے کی ادائیگی کے طریقۂ کار کو واضح کیا گیا ہے۔
خصوصاً اس بات پر زور دیا گیا ہے کہ فدیے کے نام پر محض ایک رواجی تقریب منعقد کرنا کافی نہیں، بلکہ فقہ حنفی میں بیان کردہ شرائط کی پابندی ضروری ہے۔ اس میں مستحق فقیر کو مال کا حقیقی مالک بنانا، ادائیگی میں صحیح قبضہ اور وکالت کی شرائط کا لحاظ رکھنا بھی شامل ہے۔

معاشرتی اہمیت: اس مادے میں تین بنیادی اصلاحی اصول نمایاں ہیں: اہلِ میت کو غیر ضروری مالی بوجھ سے محفوظ رکھنا، یتیموں اور دیگر ورثاء کے حقوق کی حفاظت کرنا اور مصیبت زدہ خاندان کی عملی مدد کرنا۔ اس طرح غم کے موقع کو معاشرتی تکلفات کے بجائے ہمدردی، تعاون اور انسانی اخوت کا مظہر بنانے کی کوشش کی گئی ہے۔

حج و عمرہ سے واپسی پر رائج رسوم کی اصلاح
امیر المؤمنین شیخ الاسلام حفظہ اللہ کا فرمان(۱۷) مادہ سوم:
حج اور عمرہ اسلامی عبادات میں غیر معمولی فضیلت کے حامل ہیں۔ ان عبادات کی ادائیگی کے بعد خوشی کا اظہار، عزیز و اقارب سے ملاقات اور اپنی استطاعت کے مطابق مہمان نوازی کرنا ایک فطری معاشرتی عمل ہے۔ تاہم بعض علاقوں میں حج و عمرہ سے واپسی پر بڑی دعوتیں، اجتماعی خیراتیں، قیمتی تحائف اور متعدد تقریبات منعقد کرنا ایک ایسی معاشرتی روایت بن چکا ہے جس کے باعث عام خاندانوں پر غیر ضروری مالی دباؤ پیدا ہوتا ہے۔
امیرالمؤمنین کے فرمان میں ان رسوم کی اصلاح کی گئی ہے۔ اس میں واضح کیا گیا ہے کہ حج و عمرہ سے واپسی پر اہلِ علاقہ اور دیگر مہمانوں کے لیے بڑی دعوتیں، اجتماعی خیراتیں اور قیمتی تحائف تقسیم کرنا شرعی طور پر لازمی نہیں، جبکہ ان کے اخراجات بعض لوگوں کے لیے حج و عمرہ کی ادائیگی میں تاخیر یا محرومی کا سبب بنتے ہیں۔
قرآن مجید میں ارشاد ہے:
﴿وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا، إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ﴾ (الإسراء: ۲۶۔۲۷)
ترجمہ: اور فضول خرچی نہ کرو، بے شک فضول خرچی کرنے والے شیطانوں کے بھائی ہیں۔

اس معاملے میں ایک اہم فقہی فرق ملحوظ رہنا چاہیے: کسی حاجی کا اپنی خوشی سے گھر والوں اور دوستوں سے ملاقات کرنا یا اپنی مالی استطاعت کے مطابق سادہ کھانا کھلانا بذاتِ خود ممنوع نہیں۔ قابلِ اصلاح عمل یہ ہے کہ ایسی تقریبات کو لازمی معاشرتی روایت بنا دیا جائے، ان میں اسراف کیا جائے یا ان کے باعث لوگوں کو قرض اور مالی مشکلات کا سامنا کرنا پڑے۔

چھٹا حصہ: منشیات اور پوست کی کاشت کی روک تھام
فرمان نمبر ۳۱، مؤرخہ ۳ اپریل ۲۰۲۲ء
افغانستان میں منشیات کا مسئلہ کئی دہائیوں سے ایک سنگین معاشرتی، اقتصادی اور اخلاقی چیلنج رہا ہے۔ پوست کی کاشت، افیون کی پیداوار، منشیات کی تجارت اور ان سے وابستہ غیر قانونی سرگرمیوں نے ملکی معیشت، دیہی زندگی اور معاشرتی صحت کو متاثر کیا ہے۔
اس مسئلے کی روک تھام کے لیے امیرالمؤمنین کی جانب سے ۳ اپریل ۲۰۲۲ء کو فرمان نمبر ۳۱ جاری کیا گیا، جس کے ذریعے ملک بھر میں پوست کی کاشت پر پابندی عائد کی گئی۔ فرمان میں نشہ آور اشیاء کی پیداوار، استعمال، خرید و فروخت، نقل و حمل، درآمد و برآمد اور منشیات تیار کرنے والے مراکز کے خلاف بھی کارروائی کی ہدایت دی گئی۔
اسلامی شریعت میں انسانی عقل، جان اور معاشرتی صحت کا تحفظ بنیادی مقاصد میں شامل ہے۔ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا:
«كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ»
ترجمہ: ہر نشہ آور چیز حرام ہے۔ (مسلم، حدیث: ۲۰۰۳)
فرمان کے نفاذ کے نتائج: اعداد و شمار کا جائزہ
اس فرمان کے عملی اثرات کا جائزہ لینے کے لیے اقوام متحدہ کے ادارۂ انسدادِ منشیات (UNODC) کی سالانہ رپورٹس اہم ماخذ ہیں۔ ان کے مطابق افغانستان میں پوست کی کاشت کے رقبے میں درج ذیل تبدیلیاں ریکارڈ کی گئیں:
• ۲۰۲۲ء: تقریباً ۲ لاکھ ۳۳ ہزار ہیکٹر۔
• ۲۰۲۳ء: تقریباً ۱۰ ہزار ۸۰۰ ہیکٹر۔
• ۲۰۲۴ء: تقریباً ۱۲ ہزار ۸۰۰ ہیکٹر۔
• ۲۰۲۵ء: تقریباً ۱۰ ہزار ۲۰۰ ہیکٹر۔
• ۲۰۲۶ء: اقوام متحدہ کے مطابق تقریباً ۴۳ ہزار ۳۰۰ ہیکٹر۔
ان اعداد و شمار سے واضح ہوتا ہے کہ پابندی کے بعد ۲۰۲۳ء میں پوست کی کاشت کے رقبے میں تقریباً ۹۵ فیصد کمی واقع ہوئی اور اگلے دو برسوں میں بھی کاشت کا رقبہ پابندی سے پہلے کے مقابلے میں بہت کم رہا۔د مړینې او تعزیت په اړه د دودیزو ټولنیزو مراسمو اصلاح او د مړي د کورنۍ حقونه

په اسلامي ټولنه کې د مړینې پر مهال د مړي له کورنۍ سره خواخوږي، غمرازي او مرسته ځانګړی ارزښت لري. خو په ځینو ټولنو کې له تدفین وروسته داسې دودونه رواج شوي چې د غمځپلې کورنۍ پر اوږو لا ډېر مالي او ټولنیز بار ورزیاتوي. د امیرالمؤمنین حفظه‌الله د فرمان په دویمه ماده کې د دغو دودونو د اصلاح ترڅنګ د مړي د کورنۍ حقونه او د وارثانو د مالونو خوندیتوب هم تر بحث لاندې نیول شوي دي.

۱. له مړینې وروسته په ځانګړو ورځو کې د مېلمستیاوو جوړول
د مصیبتونو او دودیزو ټولنیزو مراسمو په اړه د امیرالمؤمنین شیخ‌الاسلام حفظه‌الله فرمان (۱۷)، دویمه ماده، له لومړۍ تر لسمې فقرې پورې.
په فرمان کې د مړي د کورنۍ له لوري په لومړۍ، درېیمه، اوومه او څلوېښتمه ورځ د دود له مخې د ډوډۍ د مېلمستیاوو له جوړولو څخه منع شوې ده. په دې اړه د جریر بن عبدالله رضی‌الله عنه دا اثر هم یاد شوی دی:
«كُنَّا نَعُدُّ الِاجْتِمَاعَ إِلَى أَهْلِ الْمَيِّتِ وَصَنِيعَةَ الطَّعَامِ بَعْدَ دَفْنِهِ مِنَ النِّيَاحَةِ» (سنن ابن ماجه، حدیث: ۱۶۱۲)
ژباړه: موږ به د مړي د کورنۍ په کور کې راټولېدل او له تدفین وروسته د هغوی له لوري د ډوډۍ برابرول د نوحې له ډولونو څخه ګڼل.

په فرمان کې دا هم څرګنده شوې چې که څوک په خپله خوښه د مړي لپاره صدقه ورکول غواړي، جواز لري؛ خو د دې کار لپاره باید ځانګړې ورځې ونه ټاکل شي، د ټولنې د خلکو پر غاړه لازمي دودیز مسؤلیت ونه ګرځول شي او له ریاکارۍ، ځان‌ښودنې او ټولنیز فشار څخه پاک وي.

۲. د لومړۍ اختر په مناسبت د تعزیت دودیز مراسم
په ځینو سیمو کې دا دود شته چې د مړي د لومړي اختر په ورځ د هغه کورنۍ ته د ډله‌ییز تعزیت لپاره ورځي او دغه ورځ د یوه ځانګړي مراسم په بڼه لمانځي. په فرمان کې دا کار یو غیرضروري دود بلل شوی او له هغه څخه د ډډې کولو لارښوونه شوې ده، څو غمځپلې کورنۍ له تکراري مراسمو او اضافي ټولنیزو مسؤلیتونو څخه خوندي پاتې شي.

۳. د ښځې د ښخولو په اړه قبایلي محدودیتونه
په ځینو سیمو کې دا انګېرنه شته چې ښځه باید له مړینې وروسته حتماً د خپلې پلرنۍ کورنۍ په هدیره کې خاورو ته وسپارل شي او له دې پرته بل ځای کې د هغې ښخول د کورنۍ لپاره د شرم خبره ګڼل کېږي. په فرمان کې د دې ډول لازمي قبایلي محدودیت اصلاح شوې او څرګنده شوې چې دا کار شرعي بنسټ نه لري.

۴. د مړي د کورنۍ لپاره د ډوډۍ برابرول
د فرمان یوه مثبت اړخ دا دی چې د ګاونډیانو او خپلوانو له لوري د مړي د کورنۍ لپاره د ډوډۍ برابرول یې مستحب بللي دي. رسول الله صلی الله علیه وسلم د جعفر بن ابي طالب رضی‌الله عنه د شهادت پر مهال وفرمایل:
«اصْنَعُوا لِآلِ جَعْفَرٍ طَعَامًا، فَقَدْ أَتَاهُمْ مَا يَشْغَلُهُمْ»(سنن ابی داؤد، حدیث: ۳۱۳۲؛ الترمذی، حدیث: ۹۹۸)
ژباړه: د جعفر د کورنۍ لپاره ډوډۍ برابره کړئ؛ ځکه هغوی له داسې پېښې سره مخ شوي چې بوخت کړي یې دي.
له دې نبوي لارښوونې څخه څرګندېږي چې د مصیبت پر مهال باید د مړي کورنۍ په ټولنیزو تکلفاتو او لګښتونو کې ښکېله نه شي، بلکې د هغوی د اړتیاوو پوره کول او ورته د ډوډۍ برابرول د اسلامي ورورولۍ غوښتنه ده.

۵. د تعزیت موده او د فاتحې اړوند مسائل
په فرمان کې د تدفین د ورځې په ګډون د تعزیت موده درې ورځې ټاکل شوې ده؛ خو هغو کسانو ته چې د نشتون له امله یې په دې موده کې تعزیت نه وي کړی، وروسته هم د تعزیت اجازه ورکړل شوې ده. همدارنګه، له یوه ځل فاتحې وروسته د همدې موخې لپاره بیا د مړي د کورنۍ کور ته ورتګ مکروه بلل شوی دی.

۶. د امارتي مسؤلینو له لوري د فاتحې اعلانونه
په فرمان کې امارتي مسؤلینو ته لارښوونه شوې چې د خپلو مړو خپلوانو لپاره دې په رسمي او دولتي کچه د فاتحې اعلانونه نه کوي، بلکې د خپلو استوګنځایونو په کورونو کې دې درې ورځې د فاتحې لپاره حاضر وي.

۷. د لمونځونو او روژو اسقاط او د فدیې احکام
د فرمان د دویمې مادې په نهمه او لسمه فقره کې د لمونځونو او روژو د اسقاط او فدیې په اړه د حنفي فقهې تفصیلي احکام بیان شوي دي. په دې احکامو کې د مړي وصیت، د ترکې درېیمه برخه، مستحقو بېوزلو، قبضې، ملکیت، وکالت او د فدیې د ورکړې کړنلاره روښانه شوې ده.
په ځانګړې توګه ټینګار شوی چې د فدیې په نوم یوازې د یوه دودیز مراسمو جوړول بسنه نه کوي، بلکې د حنفي فقهې د بیان شویو شرایطو رعایت اړین دی. په دې شرایطو کې مستحق فقیر ته د مال حقیقي مالکیت ورکول، د مال په سپارلو کې د سمې قبضې او وکالت اصولو ته پاملرنه هم شامله ده.

ټولنیز اهمیت: په دې ماده کې درې بنسټیز اصلاحي اصول څرګند دي: د مړي د کورنۍ له غیرضروري مالي بار څخه ساتنه، د یتیمانو او نورو وارثانو د حقونو خوندیتوب او له مصیبت ځپلې کورنۍ سره عملي مرسته. په دې توګه هڅه شوې چې د غم او ماتم شېبې د ټولنیزو تکلفاتو پر ځای د خواخوږۍ، مرستې او انساني ورورولۍ څرګندونه وي.

له حج او عمرې څخه د راستنېدو پر مهال د دودیزو مراسمو اصلاح

د امیرالمؤمنین شیخ‌الاسلام حفظه‌الله فرمان (۱۷)، درېیمه ماده: حج او عمره د اسلامي عباداتو له هغو سپېڅلو عبادتونو څخه دي چې ځانګړی فضیلت لري. د دغو عبادتونو له ادا کولو وروسته د خوښۍ څرګندول، له خپلوانو او دوستانو سره لیدل او د خپلې مالي وړتیا په کچه مېلمستیا کول یو طبیعي ټولنیز عمل دی. خو په ځینو سیمو کې له حج او عمرې څخه د راستنېدو پر مهال د لویو مېلمستیاوو، ډله‌ییزو خیراتونو، قیمتي سوغاتونو او پرله‌پسې مراسمو جوړول په داسې ټولنیز دود بدل شوي چې پر عادي کورنیو غیرضروري مالي فشارونه راولي.

د امیرالمؤمنین په فرمان کې د دغو دودونو اصلاح شوې ده. په فرمان کې څرګنده شوې چې له حج او عمرې څخه د راستنېدو پر مهال د سیمې خلکو او نورو مېلمنو ته د لویو مېلمستیاوو جوړول، ډله‌ییز خیراتونه وېشل او قیمتي سوغاتونه ورکول شرعاً لازمي نه دي؛ بلکې د دغو مراسمو لګښتونه کله ناکله د دې لامل کېږي چې ځینې خلک د حج او عمرې له ادا کولو څخه پاتې شي او یا یې په ادا کولو کې ځنډ رامنځته شي.

الله تعالی په قرآن کریم کې فرمایي: ﴿وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا، إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ﴾ (الإسراء: ۲۶-۲۷)
ژباړه: او بېځایه لګښت مه کوئ؛ بېشکه بېځایه لګښت کوونکي د شیطانانو وروڼه دي.
په دې مسئله کې باید یو مهم فقهي توپیر په پام کې ونیول شي: د یوه حاجي له لوري په خپله خوښه له کورنۍ او دوستانو سره لیدل یا د خپلې مالي وړتیا په اندازه ساده مېلمستیا کول په خپله ممنوع نه دي؛ بلکې د اصلاح وړ عمل دا دی چې دغه مراسم په لازمي ټولنیز دود بدل شي، په هغو کې اسراف وشي او یا یې لګښتونه خلک پور اخیستلو او مالي ستونزو ته اړ کړي.

شپږمه برخه: د نشه‌يي توکو او کوکنارو د کرکېلې مخنیوی:
د ۳۱مې ګڼې فرمان، د ۲۰۲۲ کال د اپرېل ۳مه
په افغانستان کې د نشه‌يي توکو ستونزه له څو لسیزو راهیسې یوه جدي ټولنیزه، اقتصادي او اخلاقي ننګونه ده. د کوکنارو کرکېله، د تریاکو تولید، د نشه‌يي توکو قاچاق او ورسره تړلي ناقانونه فعالیتونه د هېواد پر اقتصاد، کلیوالي ژوند او ټولنیز روغتیا ناوړه اغېزې کړې دي.

د دې ستونزې د مخنیوي په موخه د امیرالمؤمنین له لوري د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په ۳مه، د ۳۱مې ګڼې فرمان صادر شو چې له مخې یې په ټول هېواد کې د کوکنارو پر کرکېله بندیز ولګېد. په فرمان کې د نشه‌يي توکو د تولید، استعمال، پېر او پلور، لېږد، واردولو او صادرولو، او همدارنګه د نشه‌يي توکو د تولیدي مرکزونو پر وړاندې د اقداماتو لارښوونه هم شوې ده. په اسلامي شریعت کې د انسان د عقل، ژوند او ټولنیزې روغتیا ساتنه له بنسټیزو مقاصدو څخه ده. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: «كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ» (صحیح مسلم، حدیث: ۲۰۰۳)
ژباړه: هر نشه‌کوونکی څیز حرام دی.

د فرمان د پلي کېدو پایلې: د شمېرو څېړنه
د دې فرمان د عملي اغېزو د ارزونې لپاره د ملګرو ملتونو د نشه‌يي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې ادارې (UNODC) کلني راپورونه مهمې سرچینې دي. د دغو راپورونو له مخې، په افغانستان کې د کوکنارو د کرکېلې په کچه کې لاندې بدلونونه ثبت شوي دي:
• ۲۰۲۲ کال: نږدې ۲ لکه او ۳۳ زره هکټاره.
• ۲۰۲۳ کال: نږدې ۱۰ زره او ۸۰۰ هکټاره.
• ۲۰۲۴ کال: نږدې ۱۲ زره او ۸۰۰ هکټاره.
• ۲۰۲۵ کال: نږدې ۱۰ زره او ۲۰۰ هکټاره.
• ۲۰۲۶ کال: د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې، نږدې ۴۳ زره او ۳۰۰ هکټاره.

له دغو شمېرو څخه څرګندېږي چې د بندیز له لګېدو وروسته په ۲۰۲۳ کال کې د کوکنارو د کرکېلې په کچه کې نږدې ۹۵ سلنه کموالی راغلی و او په راتلونکو دوو کلونو کې هم د کرکېلې کچه د بندیز له مخکینۍ مودې سره په پرتله ډېره ټیټه پاتې شوې ده.

شریکټویټ
مخکینی پوسټ

د عالیقدر امیر المؤمنین حفظه الله د فرامینو شرعي اړخ او اغېزې

ورته مقالې

دیني لیکني

ترڅو چي لمر او سپوږمۍ وي د علي رضی الله عنه کارنامه به ژوندۍ وي

جنوري 22, 2023
د داعش د رواني تبلیغاتو ابعاد!
خوارج العصر

د داعش د رواني تبلیغاتو ابعاد!

جولای 29, 2025
پاکستان له افغانستان څخه څه غواړي؟
شنني او لیکني

پاکستان له افغانستان څخه څه غواړي؟

جولای 15, 2024
خوارج العصر

پاور يې مات شو!

مارچ 20, 2023
دیني لیکني

په لنډ ډول د محمد – صلی الله عله و سلم- د ماشومتوب کرامات-

دسمبر 31, 2022
د داعش په خلافت کې د ماشومانو د کارولو لاملونه! درېيمه برخه
خوارج العصر

د داعش په خلافت کې د ماشومانو د کارولو لاملونه! درېيمه برخه

نوومبر 26, 2024

ځواب دلته پرېږدئ ځواب لرې کړه

ستاسو برېښناليک به نه خپريږي. غوښتى ځایونه په نښه شوي *

  • مشهور
  • تبصرې
  • وروستي
د اسلامي امارت نوې جګړه‌ییزه ستراتېژي او د ډیورنډ کرښې هاخوا نوې مبارزه

د اسلامي امارت نوې جګړه‌ییزه ستراتېژي او د ډیورنډ کرښې هاخوا نوې مبارزه

جون 22, 2026
په کابل ښار کې د داعشي فتنه ګرو يوه مهمه شبکه نيول شوې

په کابل ښار کې د داعشي فتنه ګرو يوه مهمه شبکه نيول شوې

اگست 7, 2024
د کندهار د برید په اړه نوي انکشافات

د کندهار د برید په اړه نوي انکشافات

مارچ 24, 2024
د پاکستان تر تسلط لاندې سیمه کې نیول شوی داعشی اوغور بهادر څوک دی؟

د پاکستان تر تسلط لاندې سیمه کې نیول شوی داعشی اوغور بهادر څوک دی؟

اکتوبر 31, 2026
صومالیا کې د پيسو د نه ورکړې په سر د داعش ګواښونو له امله سوداګریز ځایونه تړل شوي

صومالیا کې د پيسو د نه ورکړې په سر د داعش ګواښونو له امله سوداګریز ځایونه تړل شوي

2

”د جنوب ختیځې اسیا لپاره د داعشیانو والي وژل شوی“

2

داعش او د بلوڅانو قتل عام

1

د المرصاد ازاده او خپلواکه ویب پاڼه پر لیکه شوه

1
د امیرالمؤمنین فرامین او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! درېیمه برخه

د امیرالمؤمنین فرامین او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! درېیمه برخه

نوومبر 19, 2026
د عالیقدر امیر المؤمنین حفظه الله د فرامینو شرعي اړخ او اغېزې

د عالیقدر امیر المؤمنین حفظه الله د فرامینو شرعي اړخ او اغېزې

نوومبر 19, 2026
د لوړو زده کړو د وزارت له لوري د عاليقدر امير المؤمنين شيخ القرآن والحديث مولوي هبة الله آخندزاده حفظه الله تعالی د مبارکو فرامينو د اغيزو د علمي تحقيق شاهکار ابتکار

د لوړو زده کړو د وزارت له لوري د عاليقدر امير المؤمنين شيخ القرآن والحديث مولوي هبة الله آخندزاده حفظه الله تعالی د مبارکو فرامينو د اغيزو د علمي تحقيق شاهکار ابتکار

نوومبر 18, 2026
د امیرالمؤمنین فرمانونه او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! دویمه برخه

د امیرالمؤمنین فرمانونه او په افغانستان کې شرعي، کورني او ټولنیز اصلاحات! دویمه برخه

نوومبر 18, 2026

Popular Stories

  • د اسلامي امارت نوې جګړه‌ییزه ستراتېژي او د ډیورنډ کرښې هاخوا نوې مبارزه

    د اسلامي امارت نوې جګړه‌ییزه ستراتېژي او د ډیورنډ کرښې هاخوا نوې مبارزه

    0 شریکول
    شریک 0 ټویټ 0
  • په کابل ښار کې د داعشي فتنه ګرو يوه مهمه شبکه نيول شوې

    0 شریکول
    شریک 0 ټویټ 0
  • د کندهار د برید په اړه نوي انکشافات

    0 شریکول
    شریک 0 ټویټ 0
  • د پاکستان تر تسلط لاندې سیمه کې نیول شوی داعشی اوغور بهادر څوک دی؟

    0 شریکول
    شریک 0 ټویټ 0
  • پر تاجکستاني وجود اېښودل شوی داعشي ټوپک پردۍ نښه ولي

    0 شریکول
    شریک 0 ټویټ 0
  • کتابتون
د المرصاد اړیکه: info@almirsaad.com

جمله حقوق ټولو مسلمانانو ته خوندي دي.

Welcome Back!

Login to your account below

Forgotten Password?

Retrieve your password

Please enter your username or email address to reset your password.

Log In

Add New Playlist

هیڅ نتیجه نلري
ټولې پایلې وګورئ
  • کورپاڼه
  • مهالني تبصري
  • خبرونه
    • افغانستان
    • سیمه
    • نړۍ
  • شننې او لیکنې
    • خوارج العصر
    • سیاسي لیکني
    • جهادي لیکني
    • دیني لیکني
  • علماء
    • شیخ رحیم الله حقاني تقبله الله
    • شیخ سردار ولي تقبله الله
  • د امت نومیالي
  • اصدارات
  • انفوګرافیک
  • کتابتون
  • میقات ویب
  • المرصاد
    • عربي
    • EN
    • اردو
    • دري
    • Русский
    • Türkçe
    • o’zbek
    • Dhivehi
    • বাঙালি

جمله حقوق ټولو مسلمانانو ته خوندي دي.