پوځي نابرابري او د کورني اختلاف لاملونه
دلته دا پوښتنه پیدا کېږي چې هغه افغان ملت چې د خپلې زړورتیا او جګړهمارۍ له امله په ټوله نړۍ کې مشهور و، ولې په دې جګړه کې تر دې کچې کمزوری شو چې انګلیسانو یوازې په څو میاشتو کې پر کابل خپل بیرغ ورپاوه؟ باید پوه شو چې تر شا یې هماغه دوه بنسټیز لاملونه وو چې په پیل کې مو یادونه وکړه؛ یعنې د کورني یووالي نشتوالی او د مادي او پوځي ځواک نابرابري…
له مادي پلوه د نولسمې پېړۍ برېتانیا د نړۍ تر ټولو ستر صنعتي ځواک و. د هغه وخت تر ټولو پرمختللې مارټیني ـ هنري ټوپکونه، اتومات ماشینټوپکونه (ګیټلینګ ټوپکونه) او داسې پرمختللې توپونه ورسره وو چې له څو میله واټن څخه یې د غرونو مورچې له منځه وړلای شوې. برعکس، افغان پوځونه له وسلو له سخت کمښت سره مخ وو. هغوی لا هم پر زړو ټوپکونو، تورې او دودیزو باروتو تکیه کوله. سربېره پر دې، د یوه منظم او مسلکي پوځ د ساتلو لپاره چې څومره سترې پانګې او باثباته اقتصاد ته اړتیا وه، افغانستان ترې په بشپړه توګه بېبرخې و. پرلهپسې جګړو کرنه او سوداګري ویجاړه کړې وه، د هېواد خزانه تشه وه او پوځ ته د معاشونو ورکولو لپاره پیسې نه وې.
خو له دې مادي کمزورۍ څخه هم ستر او مرګونی لامل د افغانستان کورنی اختلاف و. په ۱۸۶۳ کال کې د امیر دوست محمد خان له مړینې وروسته، د کابل د تخت پر سر د هغه د زامنو او لمسیانو ترمنځ اوږده او خونړۍ کورنۍ جګړه پیل شوې وه. ورور د ورور ستونی پرې کاوه او شهزادګان به یو د بل د کمزوري کولو لپاره کله انګلیسانو ته ورتلل او کله به یې له روسیې څخه د مرستې غوښتنه کوله. دې خپلمنځي جګړې د افغان قومونو ترمنځ باور له منځه یووړ او د مرکزي حکومت نظم او انضباط په بشپړه توګه له منځه تللی و.
کله چې برېتانوي ځواکونو برید وکړ، امیر شیر علي خان درک کړه چې له دې وېشل شوي ملت او تشې خزانې سره د نړۍ له ستر پوځي ځواک سره مقابله نه شي کولای. هغه د انګلیسانو تر فشار وروسته کابل پرېښود او د مزار شریف په څېر شمالي سیمو ته شاته ولاړ، خو روسیې هم له هغه سره له مرستې کولو څخه په ښکاره ډډه وکړه او په همدې د ناهیلۍ په حالت کې د ۱۸۷۹ کال په پیل کې ومړ.
د ګندمک تړون؛ د خپلواکۍ سودا
د امیر شیر علي خان له مړینې وروسته د هغه زوی محمد یعقوب خان واک ته ورسېد. کابل د انګلیسانو په محاصره کې و، افغان پوځ تیت او پرک شوی و او په کور دننه هېڅ منظمه مقاومته نه وه موجوده. په دغو خورا خرابو شرایطو کې امیر یعقوب خان اړ شو چې له انګلیسانو سره تړون وکړي. د ۱۸۷۹ کال په مې میاشت کې کابل ته نږدې د «ګندمک» په نوم سیمه کې د افغان امیر او د برېتانوي استازي سر لوئیس کیواګناري ترمنځ یو تړون لاسلیک شو چې په تاریخ کې د «ګندمک تړون» په نوم یادېږي.
دا تړون د افغانستان د تاریخ تر ټولو توره پاڼه وه. د دې تړون تر ټولو ستر او خطرناک شرط دا و چې افغانستان به خپل ټول بهرني سیاست، له نورو هېوادونو سره اړیکې او د جګړې او سولې پرېکړې د تل لپاره د برېتانوي هند حکومت ته سپاري. په بدل کې برېتانیا ژمنه وکړه چې افغانستان به په ځانګړي ډول د روسیې له لوري له بهرنیو بریدونو څخه ساتي او امیر ته به هر کال شپږ لکه هندي سپین زر روپۍ مرسته ورکول کېږي.
د دې تړون له مخې افغانستان په ظاهره یو خپلواک هېواد پاتې شو، خو په حقیقت کې یې هغه تر ټولو ستره ځانګړنه له لاسه ورکړه چې د هر خپلواک هېواد نښه ده؛ یعنې د خپلواک بهرني سیاست د ټاکلو واک… دې اقتصادي او پوځي کمزورۍ افغان سلطنت دې حالت ته ورساوه چې په خپل هېواد کې یې هم ځان پردی احساساوه.
د ګندمک غبرګون او په کابل کې خونړۍ پاڅون
امیر محمد یعقوب خان د ګندمک تړون په لاسلیکولو سره په ظاهره خپل تخت ته لنډمهاله خوندیتوب برابر کړی و، خو هغه د افغان ولس غیرت او د آزادۍ غوښتونکې ارواپوهنه په درک کولو کې پاتې راغی. د افغانانو لپاره دا خبره د زغملو نه وه چې پاچا یې د انګلیسانو په خیراتونو لوی شي او د کابل د چارو پرېکړې له لندن څخه وشي.
د تړون له مخې، د ۱۸۷۹ کال په جولای کې سر لوئیس کیواګناري (Sir Louis Cavagnari) د برېتانوي ریزیډنټ (سفیر) په توګه کابل ته ورسېد او د کابل په تاریخي «بالاحصار» کلا کې مېشت شو. انګلیسانو فکر کاوه چې پرته له کومې سترې جګړې یې ټول افغانستان تر خپلې ولکې لاندې راوستی، خو دا د توپان څخه مخکې چوپتیا وه.
یوازې څو میاشتې وروسته، د ۱۸۷۹ کال په سپټمبر کې د افغان پوځ ځینې داسې سرتېري چې له هرات څخه کابل ته راغلي وو او په تېرو څو میاشتو کې یې معاشونه نه وو اخیستي او له سخت اقتصادي تنګښت سره مخ وو، کابل ته ورسېدل. دغو سرتېرو په بالاحصار کې د امیر محمد یعقوب خان شاهي ماڼۍ ته مخه کړه او د خپلو قانوني پاتې معاشونو د ورکړې غوښتنه یې وکړه.
امیر یعقوب خان د ګندمک له تړون وروسته د انګلیسانو تر فشار لاندې تر دې کچې راغلی و چې د برېتانوي سفیر له خوښې پرته یې له ملي خزانې څخه د کومې سترې پیسې د ورکړې وس نه درلود. کله چې امیر یعقوب د پیسو د نشتوالي پلمه وکړه او د ورکړې په اړه یې ځنډ او ټال پیل کړ، دغو سرتېرو ډېر ژر درک کړه چې «د دوی د اقتصادي بدمرغۍ او د خپل پاچا د بېوسۍ اصلي مسؤل هغه برېتانوي سفیر دی چې د کلا په بله برخه کې په بشپړه فرعونۍ ناست دی.»
د سرتېرو غوسه ناڅاپه له خپل پاچا څخه د انګلیسانو پر لور واوښته او هغوی په مظاهرو لاس پورې کړ او د برېتانوي سفارت مخې ته راټول شول. په دې خورا حساسې او احساساتي شېبې کې برېتانوي سفیر سر لوئیس کیواګناري د دیپلوماتیک تدبیر پر ځای تکبر وښود او خپلو ساتونکو ته یې پر بېوسلو افغانانو د ډزو امر وکړ، چې له امله یې یو شمېر افغانان په هماغه ځای کې ووژل شول.
دې ډزو پر اور تېل واچول او د افغانانو پټ غوسه ناڅاپه د لاوا په څېر راوخوټېده. افغان پوځ او د کابل غیرتمندو خلکو دا کار پر خپل ملي او اسلامي غیرت برید وباله او پر بالاحصار یې یرغل وکړ. قهرېدلي خلک له دېوالونو واوښتل او دننه ننوتل او د یوې ورځې په خونړۍ جګړه کې یې د برېتانوي سفیر سر لوئیس کیواګناري په ګډون ټول انګلیسي پلاوی او د هغوی ساتونکي ووژل. دا پېښه د برېتانیا د امپراتورۍ پر مخ داسې څپېړه وه چې له لندن څخه تر کلکتې پورې یې برېتانوي واکمن ولړزول.
د لارډ رابرټس راتګ او د امیر یعقوب خان ګوښه کېدل
کله چې په کابل کې د برېتانوي سفیر د وژل کېدو خبر برېتانوي هند ته ورسېد، وایسرای لارډ لټن سمدستي د جنرال فریډریک رابرټس (General Frederick Roberts) په مشرۍ یو لوی لښکر کابل ته ولېږه. انګلیسي پوځ له پرمختللو توپونو سره کابل ته ننوت او بالاحصار یې بیا ونیو. جنرال رابرټس د کابل له خلکو څخه د غچ اخیستو لپاره وحشیانه اقدامات وکړل. سلګونه افغان ملکي وګړي په عام محضر کې په دار وځړول شول، د کابل څو بازارونه وسوځول شول او په ټول ښار کې وېره او ترهه خپره شوه.
په دې ټولو حالاتو کې بېوسه شوی امیر محمد یعقوب خان د انګلیسانو په نظر کې هم مشکوک شوی و. انګلیسانو هغه له تخت څخه ګوښه او هند ته یې تبعید کړ. اوس کابل په مستقیم ډول د برېتانوي پوځ تر ولکې لاندې و، خو افغان ملت په زور د ټوپک په وسیله د اوږدې مودې لپاره نه شو ځپل کېدای. غازیانو او ملا مشک عالم په څېر دیني مشرانو د انګلیسانو پر ضد د جهاد اعلان وکړ.
افغان قومونو د کابل شاوخوا سیمو کې د انګلیسي پوځ د اکمالاتو لارې پرې کړې او هغوی یې دې ته اړ کړل چې په بالاحصار کې محاصره شي. د ۱۸۸۰ کال په جولای کې د «میوند جګړې» (Battle of Maiwand) په ډګر کې افغانانو د غازي ایوب خان په مشرۍ د برېتانوي پوځ یوې سترې قطعې ته یوه سخته او تاریخي ماتې ورکړه. په دې جګړه کې د «ملالۍ میوندۍ» په نوم د افغانې ښځې زړورتیا د افغان پوځ په زړونو کې نوی روح پو کړ. دې ماتې انګلیسانو ته په ډاګه کړه چې دوی هېڅکله نه شي کولای پر افغانستان مستقیم حکومت وکړي.
