ماتریدیه او د قبوري عقایدو د نسبت مسئله
پر ماتریدیهوو نیوکې کوونکې ځینې کړۍ هڅه کوي چې د بریلوي مکتب په ځینو کړیو کې د قبرونو په اړه موجود اختلافي عقاید او دودونه ټولو ماتریدیهوو ته منسوب کړي.
دا ډول استدلال له علمي امانتدارۍ او انصاف سره سمون نه لري؛ ځکه د یوه فکري مکتب د ځینو پیروانو یا ډلو ځانګړي نظریات د ټول مکتب متفقعلیه عقیده نه شي ګڼل کېدای.
یوازې د ماتریدي تړاو پر بنسټ ماتریدیه او طالبان د قبوري عقایدو پیروان ګڼل سم نه دي. لکه څنګه چې د ځینو ظالمو واکمنانو پلویان او درباري علماء که له سلفیت سره د تړاو ادعا وکړي، نو د هغوی د افکارو او کړنو پړه پر ټول سلفي مکتب نه شي اچول کېدای؛ همدارنګه د بریلوي مکتب د ځینو کړیو ځانګړي عقاید هم ټولو ماتریدیهوو ته نه شي منسوبېدای.
د عدل او انصاف غوښتنه دا ده چې د هر فکري مکتب عقاید د هغه د معتبرو علمي سرچینو او مستندو علماوو د څرګندونو په رڼا کې وپېژندل شي، نه دا چې د ځینو اړوندو اشخاصو د افکارو او کړنو پر بنسټ د ټول مکتب په اړه حکم صادر شي.
آیا ماتریدي عقیده پر کفر ولاړه ده؟
د ماتریدي عقیدې د کفر عمومي ادعا له لازم شرعي استدلال څخه برخمنه نه ده؛ ځکه ماتریدي علماء د اسلام پر بنسټیزو ارکانو، د الله تعالی پر وحدانیت، د رسول الله صلی الله علیه وسلم پر رسالت او خاتمیت، د قرآن کریم پر حقانیت او د آخرت پر ورځ ایمان لري.
په اسلامي شریعت کې تکفیر خورا حساس حکم دی، چې د مسلمان د دیني حیثیت په اړه له پرېکړې سره تړاو لري. له همدې امله، شریعت د مسلمانانو د تکفیر په مسئله کې له بېاحتیاطۍ او له شرعي دلیل پرته د کفر له نسبت څخه په کلکه منع کړې ده.
رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي:
«أَيُّمَا رَجُلٍ قَالَ لِأَخِيهِ يَا كَافِرُ، فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا».(البخاري، حدیث: ۶۱۰۴)
ژباړه: هر څوک چې خپل ورور ته ووایي: اې کافره! نو دا خبره له دواړو څخه یوه ته ورګرځي.
همدارنګه الله تعالی فرمایي:
﴿ وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَىٰ إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا﴾. (النساء: ۹۴)
ژباړه: او چا چې تاسو ته د سولې او سلامتۍ (سلام) وړاندیز وکړ، ورته مه وایئ چې ته مؤمن نه یې.
د دغو شرعي لارښوونو له مخې، د یوه مسلمان یا مسلمانې ډلې تکفیر یوازې د مذهبي نسبت، کلامي اختلاف یا د مخالفینو د ادعاوو پر بنسټ نه شي کېدای.
د معین شخص د تکفیر لپاره باید لومړی د هغه د اړوند قول یا عمل شرعي حکم په کره توګه وڅېړل شي، بیا د تکفیر د شرایطو پوره کېدل او د موانعو نشتوالی په پام کې ونیول شي. جهل، معتبر تأویل، اکراه او نور شرعي عذرونه د مسئلې له نوعیت سره سم په دې بحث کې اهمیت لري، چې ارزونه یې د اهل علم مسئولیت دی.
په دې توګه، د یوه قول یا عقیدې د کفر حکم، د هغه بدعت ګڼل او پر معین شخص د کفر حکم تطبیقول جلا شرعي بحثونه دي. له همدې امله، یوازې د کلامي اختلافاتو یا مذهبي نسبت پر بنسټ د ماتریدي علماوو او د دې عقیدې د پیروانو عمومي تکفیر شرعي توجیه نه لري.
د اسلامي امارت او طالبانو د تکفیر ادعا او شرعي ارزونه
داعشي خوارج او ځینې نورې تکفیري ډلې د اسلامي امارت او طالبانو د تکفیر لپاره د هغوی دیوبندي نسبت او ماتریدي عقیده د دلیل په توګه وړاندې کوي؛ خو یوازې دغه علمي او اعتقادي نسبتونه د تکفیر لپاره شرعي دلیل نه شي کېدای.
په دې تړاو دا حقیقت هم د یادونې وړ دی چې د افغانستان عام ولس او د طالبانو اکثریت د دغو پېچلو کلامي بحثونو او اعتقادي اختلافاتو له جزئیاتو سره بلد نه دي او نه هم له دغو باریکو مسائلو سره ځانګړې لېوالتیا لري. هغوی عموماً د خپلو علماوو او مشایخو د علمي او اعتقادي تګلارې پیروي کوي، پرته له دې چې د ټولو کلامي اختلافاتو له تفصیلاتو سره اشنا وي.
خو د طالبانو ځینې مخالفین همدغو کلامي اختلافاتو ته له حده زیاته لمن وهي، مبالغه پکې کوي او د تکفیر او تفرقې د رامنځته کولو لپاره ترې وسیله جوړوي.
د طالبانو د اعتقادي چلند په اړه دا هم مهمه ده چې دوی د شیخ الاسلام ابن تیمیه، امام ابن القیم رحمهماالله او د امت د نورو سترو علماوو سپکاوی نه کوي، بلکې د دغو اکابرو اقوال او لارښوونې د طالبانو په رسمي مجلو او علمي مراجعو کې پخوا هم نقل کېدې او نن هم نقل کېږي.
همدارنګه د طالبانو دریځ دا دی چې د سلفي عقیدې لرل په خپله د مجازات یا تعقیب سبب نه ګرځي او یوازې د مذهبي او مسلکي اختلاف له امله د سلفیانو په عقایدو، مدرسو او جوماتونو کې لاسوهنه نه کوي. البته کله چې ځینې کړۍ طالبان تکفیروي، یا یې پر ضد خلک پاروي او مقابلې ته راپاڅېږي، نو طالبان یې پر وړاندې د اقدام دریځ خپلوي.
له همدې امله، هغه عمومي تورونه چې ګواکې طالبان یوازې د سلفي عقیدې د لرلو له امله، پرته له کوم جرم څخه، سلفیان وژني او ځپي، د مشخصو او معتبرو شواهدو له وړاندې کولو پرته د منلو وړ نه دي.
په افغانستان کې د اسلامي امارت له بیا واکمنېدو وروسته، د راپورونو له مخې، سلفي جماعتونو هم له اسلامي امارت سره بیعت کړی او له دې لارې یې له موجود نظام سره د همکارۍ څرګندونه کړې ده. د دغو جماعتونو او اسلامي امارت ترمنځ د ښو اړیکو او متقابل باور پیاوړتیا دا څرګندوي چې د فقهي اختلافاتو له شتون سره سره، مسلمانان کولای شي د ګډو اسلامي ارزښتونو، متقابل احترام او تفاهم پر بنسټ له یو بل سره سولهییزې او رغنده اړیکې ولري.
اسلامي امارت او سلفي جماعتونه د اسلام پر بنسټیزو عقایدو، د قرآن کریم او نبوي سنتو پر حقانیت او د اسلامي امت پر یووالي باور لري. له همدې امله، د دوی ترمنځ موجود علمي او کلامي اختلافات باید د دښمنۍ، تکفیر او خپلمنځي تفرقې وسیله ونه ګرځول شي.
د اسلامي امت مصلحت همدا ایجابوي چې د بېلابېلو علمي او اعتقادي مکتبونو پیروان د اختلافاتو د ژورولو پر ځای، پر خپلو ګډو دیني ارزښتونو ټینګار وکړي، د بېبنسټه تورونو او تکفیري تبلیغاتو مخه ونیسي او د ورورولۍ، یووالي او متقابل باور فضا پیاوړې کړي.
د اسلامي تاریخ بېلګې او د اعتقادي اختلافاتو په اړه د انصاف غوښتنه
د اسلامي امت ګڼ شمېر جلیلالقدره علماء د اشعري فکري مکتب پیروان تېر شوي دي، چې امام نووي، حافظ ابن حجر عسقلاني او عزالدین بن عبدالسلام یې له مشهورو بېلګو څخه دي. له همدې فکري مکتب سره تړلو نومیالیو واکمنانو او پوځي قوماندانانو هم د اسلام په تاریخ کې ستر خدمتونه ترسره کړي او لویې فتحې یې ترلاسه کړې دي.
په دغو شخصیتونو کې د سلطان صلاح الدین ایوبي نوم په ځانګړي ډول د یادونې وړ دی؛ هغه ستر فاتح چې بیت المقدس یې له نږدې نهو لسیزو صلیبي واکمنۍ وروسته آزاد کړ. نن هم علماء، مؤرخین، شاعران او لیکوالان د هغه دغه ستر تاریخي خدمت په ویاړ او ستاینه یادوي، حال دا چې سلطان صلاح الدین ایوبي د اشعري عقیدې کلک ملاتړی و او د خپلې واکمنۍ تر ولکې لاندې سیمو، په ځانګړي ډول مصر کې یې د دې عقیدې ترویج ته ځانګړې پاملرنه کوله.
له بلې خوا، د عثماني سلطنت ستر واکمن سلطان محمد فاتح د حنفي او ماتریدي علمي دود له مشهورو تاریخي شخصیتونو څخه و، چې فتوحات، پوځي مشرتابه او تاریخي خدمتونه یې نن هم د اعتراف او ستاینې وړ ګڼل کېږي.
د دغو دوو واکمنانو تاریخي بېلګې څرګندوي چې د اسلامي تاریخ د شخصیتونو او واکمنیو ارزونه باید یوازې د هغوی د کلامي نسبت پر بنسټ ونه شي، بلکې د هغوی عقاید، کړنې، عدالت، دیني خدمتونه او د مسلمانانو په ژوند کې یې اغېزې هم په پام کې ونیول شي.
د دې بحث اساسي موخه دا ده چې مسلمانان باید د خپلو اعتقادي اختلافاتو له امله د یو بل علمي، دیني او تاریخي خدمتونه له پامه ونه غورځوي. د اسلامي امت اړتیا داسې عادلانه واکمنۍ ته ده چې د خلکو د دین او دنیا ساتنه وکړي، د شریعت احکام پلي کړي، د مظلومانو ملاتړ وکړي او د مسلمانانو د امنیت او مشروعو حقوقو د خوندي کولو وسیله وګرځي؛ که د هغې مشري د سلطان محمد فاتح په څېر د یوه ماتریدي په لاس کې وي او که د سلطان صلاح الدین ایوبي په څېر د یوه اشعري په لاس کې.
له همدې امله، که څوک اشعري وي او که ماتریدي، خو د الله تعالی د شریعت له مخې د خلکو ترمنځ پرېکړې کوي، د هغوی د دین او دنیا ساتنه کوي، د هغوی له دښمنانو سره دوستي نه پالي او د مسلمانانو پر ضد یې ملاتړ نه کوي، نو داسې شخص تر هغه تش په نامه سلفي زرګونه، بلکې لکونه ځله غوره دی، چې د شریعت احکام تحریفوي، اصلي بڼه یې مسخ کوي، احکام یې معطلوي او له پلي کېدو یې مخنیوی کوي، د ظالمو او سرکښو واکمنانو ملاتړ کوي، د دین د دښمنانو ترڅنګ درېږي او د مسلمانانو پر هېوادونو او شتمنیو د یهودو او نصاراوو د واکمنولو لپاره له هغوی سره مرسته کوي!
پایله
له پورته بحث څخه څرګندېږي چې ماتریدیت د اسلامي عقایدو یوه پېژندل شوې کلامي تګلاره ده، چې له حنفي اعتقادي روایت سره ژور تاریخي او علمي تړاو لري. د دې تګلارې علماوو د اسلامي عقایدو په دفاع، تفسیر، حدیث، فقه او نورو اسلامي علومو کې د پام وړ خدمتونه ترسره کړي دي، که څه هم د ځینو کلامي مسائلو په اړه یې له نورو علماوو سره اختلافات موجود دي.
دغه اختلافات د علمي نقد او څېړنې موضوع کېدای شي، خو یوازې د مذهبي نسبت یا کلامي اختلاف پر بنسټ د ماتریدي علماوو، د دې عقیدې د پیروانو او یا د اسلامي امارت او طالبانو عمومي تکفیر له لازم شرعي استدلال څخه برخمن نه دی.
له همدې امله، د اسلامي امت د علماوو او فکري مکتبونو ترمنځ د اختلافاتو په ارزونه کې علمي انصاف، شرعي احتیاط او متقابل احترام اړین دي؛ ځکه بېدلیله تکفیر او د مذهبي اختلافاتو له لارې د مسلمانانو ترمنځ د دښمنۍ او تفرقې رامنځته کول د امت یووالي او اسلامي ورورولۍ ته زیان رسوي.
