۱۶. له مخالفانو سره په چلند کې اعتدال
په اسلام کې د اعتدال له تر ټولو روښانه څرګندونو څخه یوه له خپلو مخالفانو سره د چلند څرنګوالی دی. اسلام له خپل پیله راهيسې پر عدالت، حکمت، رحمت او انصاف ولاړ دی او له خپلو پیروانو غواړي چې حتا له فکري، دیني او ټولنیزو مخالفانو سره د مخامخ کېدو پر مهال هم دغه ارزښتونه رعایت کړي. له همدې امله، اسلام نه بېحده تاوتریخوالی او افراطي چلند مني او نه د باطل پر وړاندې تسلیمېدل او له حق څخه سترګې پټول روا ګڼي؛ بلکې مسلمانانو ته یوه متوازنه او حکیمانه لار ورښيي.
د نظر اختلاف او د مخالفانو شتون د انسانانو په ژوند کې د الهي سنت یوه برخه ده؛ لکه څنګه چې الله جلجلاله فرمایي: ﴿وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ﴾ هود: ۱۱۸
«او که ستا رب غوښتي وای، ټول خلک به یې په یوه امت ګرځولي وای؛ خو هغوی به تل اختلاف درلوده.»
له همدې امله، د اختلاف شتون په خپله کومه ستونزه نه ده؛ بلکې مهمه دا ده چې له دغو اختلافونو سره څنګه چلند کېږي. اسلام له مسلمانانو غواړي چې له مخالفانو سره د چلند پر مهال دیني، اخلاقي او انساني اصول رعایت کړي او له ظلم، سپکاوي، توهین او بېانصافۍ څخه ډډه وکړي.
قرآن عظیمالشان له مخالفانو سره د خبرو اترو په اړه فرمایي: ﴿ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾ النحل: ۱۲۵
«د خپل رب لارې ته په حکمت او نېکې وینا سره بلنه ورکړه او له هغوی سره په تر ټولو غوره طریقې بحث وکړه.»
دا آیت له مخالفانو سره په تعامل کې د اعتدال له مهمو اصولو څخه یو اصل بیانوي. اسلام غواړي چې دعوت، خبرې اترې او له حق څخه دفاع پر منطق، استدلال، ادب او حکمت ولاړې وي، نه پر غوسه، سپکاوي او توندخویۍ.
د رسول اکرم صلیاللهعلیهوسلم سیرت د دې اصل تر ټولو غوره بېلګه ده. هغه مبارک صلیاللهعلیهوسلم د خپل دعوت په اوږدو کې له بېلابېلو مخالفتونو، سپکاویو، ځورونو او دښمنیو سره مخ شو؛ خو په ډېرو مواردو کې یې له مخالفانو سره په نرمۍ، زغم او ښو اخلاقو چلند وکړ. همدغه کریمانه اخلاق وو چې ډېر خلک یې د اسلام پر دین مشرف کړل.
سپېڅلی اسلام حتا له دښمنانو سره هم مسلمانانو ته د عدالت د رعایت امر کړی دی. الله تعالی جلجلاله فرمایي: ﴿وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى﴾ المائدة: ۸
«د کومې ډلې دښمني دې تاسې دې ته اړ نه کړي چې عدالت ونه کړئ؛ عدالت وکړئ، چې هغه تقوا ته ډېر نږدې دی.»
دا آیت د اسلام له سترو اخلاقي اصولو څخه یو اصل بیانوي؛ ځکه ډېر خلک کله چې له خپلو مخالفانو سره مخامخ کېږي، انصاف له لاسه ورکوي؛ خو اسلام له مسلمان څخه غواړي چې حتا د اختلاف او دښمنۍ په حالت کې هم حقیقت تحریف نه کړي او له عدالت څخه وا نه وړي.
له بلې خوا، له مخالفانو سره په چلند کې اعتدال دا معنا نه لري چې مسلمان له حق څخه لاس واخلي یا د باطل پر وړاندې چوپ پاتې شي. اسلام مسلمانان پر حق د ټینګښت او له حقیقت څخه پر دفاع رابولي؛ خو دا دفاع باید په مشروع، حکیمانه او اخلاقي لارو ترسره شي.
په بېلابېلو پړاوونو کې د اسلامي ټولنو له سترو زیانونو څخه یو، له مخالفانو سره په چلند کې افراط و؛ داسې چې کله ناکله علمي او فقهي اختلافونه په دښمنۍ، بد ویلو، تورونو او حتا تکفیر بدل شوې دي. دا ډول چلند نه د اسلام له روح سره سمون لري او نه د سلف صالحینو له تګلارې سره. د امت علماوو او مشرانو، سره له دې چې په علمي مسایلو کې یې اختلافونه لرل، د یو بل درناوی یې ساته او هېڅکله یې اجازه نه ورکوله چې د نظر اختلاف د زړونو په اختلافونو بدل شي.
همدارنګه، تفریط هم خطرناک دی؛ یعنې انسان د زغم په نوم حق او باطل یو شان وګڼي، یا د ښکاره انحرافونو او تېروتنو پر وړاندې بېتفاوته پاتې شي. اسلام نه افراط مني او نه تفریط؛ بلکې مسلمان داسې دریځ ته رابولي چې په هغه کې حقویل له اخلاقو سره، پر حق ټینګښت له حکمت او څرګند دریځ له عدالت سره مل وي.
په اوسنیو شرایطو کې، چې اړیکې پراخې شوې او د نظرونو اختلافات تر بل هر وخت ډېر څرګند شوي، د دې اسلامي اصل رعایت ته تر هر وخت ډېره اړتیا لیدل کېږي. ډېرې شخړې، دښمنۍ او تفرقې له دې امله رامنځته کېږي چې خلک د خبرو اترو او استدلال پر ځای توهین، سپکاوي او تعصب ته مخه کوي.
له همدې امله، له مخالفانو سره په چلند کې اعتدال دا ایجابوي چې مسلمان پر حق د ټینګښت تر څنګ له عدالت، اخلاقو، حکمت او انصاف څخه وا نه وړي. هغه باید حقیقت بیان کړي، خو په نېکې طریقې؛ له خپلې عقیدې او ارزښتونو څخه دفاع وکړي، خو پرته له ظلم او تېري؛ او له خپلو مخالفانو سره تعامل وکړي، خو د هغو اصولو په چوکاټ کې چې قرآن عظیمالشان او نبوي سنت ټاکلي دي. همدا هغه تګلاره ده چې په ټولنه کې د اصلاح، تفاهم او د حقیقت د خپرېدو لپاره زمینه برابرولای شي.
