د نړیوالو اړیکو د منل شوو اصولو له مخې، دولتونه د خپلو ملي ګټو دفاع په مؤدبانه ډیپلوماتیکه ژبه، سنجول شوو الفاظو او د پردې تر شا د پټو اړیکو له لارې کوي. خو کله چې د دوو ګاونډیو هېوادونو اړیکې د خبرو اترو پر ځای د باروتو او تندو څرګندونو په لمبو کې تودې شي، نو ډیپلوماتیکې غونډې هم د مخامخ شخړو او جګړو په ډګرونو بدلېږي.
د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر په پنځمه، د روسیې په پلازمېنه کې د «مسکو فارمټ» اتمه غونډه د سیمې په تاریخ کې د همداسې یوه مهم بدلون په توګه ثبت شوې ده؛ هغه غونډه چې پکې د افغانستان پر وړاندې د پاکستان له لوري له کلونو راهیسې روان پټ کړکېچ، د لومړي ځل لپاره پر یوه سخت، نړیوال او ښکاره ډیپلوماتیک ټکر بدل شو. دا چې غونډه د ټولو لورو له خوا له منل شوې ګډې اعلامیې پرته پای ته ورسېده، کومه ناڅاپي پېښه نه وه… بلکې د هغه اوږده، ترخه او باروتي شالید منطقي پایله وه چې پاکستاني پوځ د مسکو فارمټ تر پیلېدو څو ورځې وړاندې لا بنسټ ایښی و.
د پېښو د دې ټول تسلسل د پوهېدو لپاره اړینه ده چې د مسکو تر غونډې شاوخوا دوې اوونۍ وړاندې وضعیت ته وکتل شي؛ هغه مهال چې سیمهییز قدرتونه د افغانستان د اسلامي امارت او پاکستان ترمنځ د کنګل شوو اړیکو د بېرته رغولو لپاره لاس په کار شول. تر ټولو لومړی د ترکیې د استخباراتو مشر کابل ته سفر وکړ او د افغانستان د اسلامي امارت له لوړپوړو چارواکو سره یې مفصلې او مهمې خبرې وکړې، څو دواړه لوري د خبرو یوه مېز ته کښېنوي. ورپسې سمدستي د قطر او سعودي عربستان لوړپوړو ډیپلوماتیکو پلاوو هم کابل ته مخه کړه او له افغان مشرتابه سره یې د کړکېچ د کمولو په اړه خبرې وکړې.
تر دغو لیدنو وروسته د ترکیې د استخباراتو مشر له کابله نېغ اسلامآباد ته ولاړ، څو د دواړو پلازمېنو ناڅرګندې اندېښنې لرې او د تړلو دروازو تر شا د ډیپلوماتیکو خبرو له لارې ستونزو ته د حل لاره ومومي. د دغو هڅو په پایله کې فضا د ښه کېدو په حال کې وه او د دواړو خواوو ترمنځ د خبرو اترو نوې هیله راټوکېدله.
د همدې مثبت پرمختګ په ترڅ کې، د پاکستان په کوهاټ ښار کې وسلوالو د پولیسو یو مرکز په نښه کړ، چې په ترڅ کې یې یو جومات او د راپورونو له مخې، عامو وګړو ته هم زیان ورسېد. د افغانستان اسلامي امارت د دې پېښې په اړه یوه رسمي اعلامیه خپره کړه، خواخوږي یې څرګنده او پېښه یې په کلکه وغندله. د اسلامي امارت دغه ګام په ډیپلوماتیکه کچه د دې څرګند ثبوت و چې د کابل حکومت د پاکستان پر کورنیو زیانونو د ورورولۍ له مخې خواشینی کېږي او د پاکستان له لوري پر افغانستان د خپلو ستونزو د پړې اچولو له ناسنجول شوي چلند سره سره، د خبرو اترو له لارې د دغو مسایلو د حل دریځ لري.
خو پاکستاني پوځ او اسټېبلشمنټ د اسلامي امارت دغه څرګنده ډیپلوماتیکه اشاره او د غندنې اعلامیه په بشپړه توګه له پامه وغورځوله. پاکستان د خپلو کورنیو ستونزو د حل لپاره د ډیپلوماتیکې لارې د خپلولو پر ځای، د پوځي ځواک د کارولو لاره غوره کړه. په همدې لړ کې پاکستاني پوځ د سپتمبر د ۲۳مې او ۲۴مې ترمنځ شپه پر خوست، پکتیکا، کونړ او کندهار باندې بمبار وکړ او څلور بېګناه افغان مسلمانان یې شهیدان کړل.
وروسته پاکستاني پوځ د دې دروغجنې ادعا په پلمه چې «د افغان لوري له خوا اته ډرون بریدونه شوي، چې په هوا کې شنډ شوي دي»، د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر په لومړۍ… یعنې د مسکو فارمټ تر جوړېدو یوازې څلور ورځې وړاندې، یو ځل بیا د فرضي کرښې ته نږدې ولایتونو، کونړ او هلمند، ناڅاپي او سخته بمباري وکړه، نهه بېګناه افغان مسلمانان یې شهیدان کړل او دې برید ته یې په اصطلاح د «غضب للحق عملیاتو» نوم ورکړ.
خو افغان حکومت او ټولو خپلواکو رسنیو د پاکستان دا ادعا په کلکه رد کړه چې ګواکې د افغان لوري له خوا کوم ډرون برید شوی و. له سرحدي نښتو پرته، د داسې کوم ډرون برید هېڅ شواهد او ثبوتونه وړاندې نه شول. له بلې خوا، د پاکستان پوځي ویاندویانو د خپل عادت له مخې هماغه زوړ روایت تکرار کړ او ادعا یې وکړه چې د استخباراتي معلوماتو پر بنسټ یې د وسلوالو پټنځایونه په نښه کړي دي. خو نړیوالو سازمانونو او خپلواکو سرچینو ډېر ژر د پاکستاني پوځ د دغو ادعاوو حقیقت د نړۍ مخې ته څرګند کړ.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ادارو او یوناما په خپلو کره راپورونو کې تایید کړه چې پاکستاني پوځ پر کوم پوځي مرکز یا د وسلوالو پر پټنځای نه، بلکې د عامو وګړو پر استوګنیزو کورونو بمباري کړې وه. د اروپايي ټولنې او د سیمې د ځایي عیني شاهدانو راپورونو هم تایید کړه چې پاکستاني جیټ الوتکو په بمبارۍ کې د ښځو او ماشومانو په ګډون لږ تر لږه نهه بېګناه افغان مسلمانان شهیدان کړي وو.
د دې مرګژوبلې له امله په کابل کې د سختې غوسې او خواشینۍ څپه خپره شوه او په دې توګه پاکستان په خپلو لاسونو د خبرو اترو هغه زرین فرصت له منځه یووړ… چې د ترکیې، قطر او سعودي عربستان په څېر د دوست هېوادونو په هڅو رامنځته شوی و.
دواړو هېوادونو په همدې سخت کړکېچن او باروتي چاپېریال کې خپل استازي د مسکو غونډې ته واستول. کله چې د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر، امیر خان متقي، د ملکي مرګژوبلې په اړه د نړیوالو ادارو د خپرو شوو راپورونو له شواهدو سره د وینا دریځ ته پورته شو، نو د خپلو وګړو د تازه تویې شوې وینې په پام کې نیولو سره یې چلند په بشپړ ډول پر ځای، توند او سخت و. نوموړي د لومړي ځل لپاره په یوه نړیواله غونډه کې د پاکستان واکمني او نظام په خپل اصلي رنګ کې وښود او د «ملټري رژیم» یا «پوځي دیکتاتورۍ» په نوم یې یاد کړ.
خو په مسکو فارمټ کې د پاکستان بنسټیز هدف دا و چې د روسیې، چین، ایران او د منځنۍ اسیا د هېوادونو ملاتړ ترلاسه کړي، څو د غونډې په ګډه اعلامیه کې افغانستان په رسمي توګه د «ترهګرۍ مرکز» وبلل شي او د روسیې د بلاک له لوري هم پر کابل نړیوال ډیپلوماتیک او اقتصادي فشار زیات شي. خو د روسیې او چین په څېر سترو قدرتونو د پاکستان له دغه یو اړخیز او نامتوازن چلند سره له ملګرتیا څخه په څرګندو ټکو انکار وکړ.
له بلې خوا، د افغانستان له لوري په نړیواله کچه د پاکستان لپاره په رسمي ډول د «پوځي دیکتاتورۍ» د اصطلاح کارول، لږ تر لږه د پاکستان لپاره، دومره ناڅاپي ګوزار و چې د مسکو فارمټ په سبا پاکستاني خبریال طاهر خان د خپل ویلاګ له لارې یو ځانګړی روایت خپور کړ.
نوموړي د خپلو تش په نوم «سرچینو» په حواله ادعا وکړه چې: «د پاکستان ځانګړی استازی، محمد صادق خان، په اصل کې له یوې نرمې، انعطاف منونکې او مثبتې وینا سره مسکو ته تللی و، څو افغانستان ته د پاکستان له لوري د خبرو اترو لپاره د چمتووالي اشاره ورکړي؛ خو محمد صادق خان د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر، امیر خان متقي، د «پوځي دیکتاتورۍ» په څېر د سختو الفاظو تر اورېدو وروسته، هماغلته خپله له مخکې لیکل شوې وینا بدله کړه او د افغانستان پر وړاندې یې سخت دریځ خپل کړ.»
خو خبریال طاهر خان د خپلې دې ټولې ادعا یا د خپلو ادعا شوو سرچینو د معلوماتو د تایید لپاره یو هم کره یا مستند ثبوت وړاندې نه کړ. له همدې امله بېپرې او خپلواک شنونکي «د خبریال طاهر خان دغه ناتایید شوې ادعا» د یوه منظم «سټراټېژیک لیک» (Strategic Leak)، یعنې په قصدي او حساب شوې توګه د معلوماتو د راایستلو، او د ډیپلوماتیکو تبلیغاتو برخه بولي.
ځکه ظاهراً داسې ښکاري چې د خبریال طاهر خان له لوري د نرمې او انعطاف منونکې وینا د بدلولو په څېر د دې تش په نوم روایت د وړاندې کولو بنسټیز هدف دا و چې د پاکستان له خپلو پوځي او ډیپلوماتیکو ناکامیو څخه د نړۍ پام واړوي او د مسکو فارمټ د ګډې اعلامیې د نه خپرېدو ټوله پړه هم پر افغانستان واچوي؛ څو افغانستان داسې ملامت وښيي چې: «موږ خو خبرو اترو ته چمتو وو، خو تاسې پخپله د سختو الفاظو په کارولو سره دا فرصت له لاسه ورکړ.»
دلته یو عادي لوستونکی هم په دې باور دی چې د خبریال طاهر خان د ادعا شوي روایت په رڼا کې دا فکر کول له منطقه لرې او بېمعنا دي چې: «د کوم افغانستان مسلمان وګړي چې تر غونډې یوازې څلور ورځې وړاندې په بمبارۍ کې شهیدان شوي وي، هغه به نړیوالې غونډې ته راشي او د شاتو په څېر خوږه او د شیدو په څېر نرمه ژبه به وکاروي…؟!»
له بلې خوا، د «پوځي رژیم» پر اصطلاح د پاکستان د پوځي او ډیپلوماتیکو کړیو د غوسې تر ټولو په زړه پورې او د غور وړ اړخ د دوی څرګند ډیپلوماتیک تناقض دی. پخپله پاکستان له تېرو دوو، دوو نیمو کلونو راهیسې، په تېره بیا پر افغانستان د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر د نهمې تر لومړۍ لویې بمبارۍ لا وړاندې، د خپل بهرنیو چارو وزارت او پوځي ویاندویانو له لارې د افغانستان اسلامي امارت په رسمي توګه په پرلهپسې ډول د «طالبان رژیم» په نوم یاداوه. پاکستان دا چلند په داسې حال کې خپل کړی و چې د دواړو هېوادونو ترمنځ رسمي ډیپلوماتیکې اړیکې شته، په کابل کې د پاکستان سفارت فعالیت کوي او په اسلامآباد کې افغان سفیر ګومارل شوی دی.
د پوځي دیکتاتورۍ تر واک لاندې پاکستاني نظام په پرلهپسې ډول د افغان حکومت لپاره له سپکاوي او تحقیر ډک الفاظ کارول. خو کله چې د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر له دوو، دوو نیمو کلونو اوږده صبر او زغم وروسته، د لومړي ځل لپاره په ځواب کې پاکستان د «پوځي رژیم» په نوم یاد کړ، نو پاکستاني اسټېبلشمنټ له سختې غوسې او ناکرارۍ سره مخ شو او د فکر توازن یې له لاسه ورکړ.
د پاکستان دا دوهمخی چلند د اسلامآباد ډیپلوماتیک منافقت رسوا کوي؛ د نورو هېوادونو حکومتونه په سپکو نومونو یادوي، خو چې خپله په ورته نوم یاد شي، زغم یې پای ته رسېږي او له غوسې پر ځان واک له لاسه ورکوي.
