د عدالت سپارښتنه
عدالت له هغو بنسټیزو اصولو څخه دی چې هېڅ اسلامي نظام له هغه پرته دوام نه شي موندلای. عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی په خپلو ګڼو ویناوو کې دغه اصل یوازې د یوې ساده اخلاقي سپارښتنې په توګه نه، بلکې د اسلامي حکومت د بقا د وسیلې په توګه مطرح کړی دی. نوموړي په کابل کې د دیني عالمانو په یوه غونډه کې، د حضرت علي رضیاللهعنه د سیرت په بېلګه راوړلو سره ټینګار کړی چې په اسلامي نظام کې باید عدالت داسې وي چې که خپله امیر یا حکومتي چارواکي هم محکمې ته حاضر شي، نو قضاوت باید د حضرت علي رضیاللهعنه د خلافت پر مهال د شوي قاضي د حکم په څېر وي.
د نوموړي دا ویناوې د اسلامي سیاسي نظام د ثبات په تأمین کې د عدالت د رول په اړه د هغه د ژور درک څرګندونه کوي؛ ځکه د نوموړي په باور، ظالم حکومت هېڅکله نه پاتې کېږي او دوام نه شي موندلای. عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی په همدې غونډه کې د حضرت علي رضیاللهعنه او یوه یهودي ترمنځ د محاکمې او د یهودي په ګټه د پرېکړې صادرېدو کیسې ته په اشاره ټینګار کړی چې په اسلامي نظام کې باید قضاوت د افرادو له حیثیت او مقام پرته، د عدالت پر بنسټ ترسره شي.
د عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی په ویناوو کې بله مهمه موضوع چې په څرګنده تر سترګو کېږي، د عدالت او له الله تعالی جلجلاله څخه د وېرې ترمنځ اړیکه ده. نوموړي خبرداری ورکړی چې که کوم بېګناه او مظلوم زنداني په محبس کې وځورول شي، د هغه او الله تعالی جلجلاله ترمنځ هېڅ پرده نشته او د هغه دعا کولی شي په یوه شېبه کې نظام له منځه یوسي. دا خبرداری سیاسي ګواښ نه، بلکې یوه ایماني او اسلامي یادونه ده چې د واکمنانو د کړنو پر وړاندې د الهي څارنې پر ژور باور ولاړه ده.
عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی په دې وینا سره مسؤلین متوجه کوي چې عدالت یوازې یوه اداري دنده نه، بلکې یو امانت دی؛ که په دې امانت کې خیانت وشي، پایلې به یې نه یوازې په دنیا، بلکې په آخرت کې هم د انسان لمن ونیسي. نوموړي همدارنګه فرمایلي دي: «که یوه ورځ، خدای مه کړه، زه محکمې ته ولاړم، باید د هغه قاضي د پرېکړې په څېر وي چې د حضرت علي رضیاللهعنه د خلافت پر مهال شوې وه.» دا خبره پخپله څرګندوي چې د اسلامي امارت په نظام کې هېڅوک د الهي او شرعي قانون له حکم څخه پورته نه دی.
له تحلیلي پلوه، د عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی له لوري د حضرت علي رضیاللهعنه پر عدالت ټینګار په څو اساسي محورونو کې راټولېدای شي. لومړی، د قانون پر وړاندې د ټولو د برابرۍ اصل دی. نوموړي ویلي دي چې که یوه ورځ خپله نوموړی یا نور حکومتي مسؤلین محکمې ته ولاړ شي، باید د یوه عادي وګړي په څېر محاکمه شي. دویم، د مظلومانو پر وړاندې ځانګړې پاملرنه او حساسیت دی. د مظلومو زندانیانو په اړه د نوموړي خبرداری څرګندوي چې اسلامي نظام باید د مظلومانو ملاتړ وکړي او پرېنږدي چې واک د بېګناه خلکو د ظلم وسیله وګرځي.
درېیم، د عدالت او د نظام د بقا ترمنځ اړیکه ده. عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی په څرګندو ټکو ویلي دي چې ظلم د حکومتونو د له منځه تلو لامل دی او که په ټولنه کې عدالت حاکم نه شي، فتنه او اختلاف به د امنیت او ارامښت ځای ونیسي. نوموړي په دې اړه خبرداری ورکړی چې که زورواکي او واسطهلرونکي کسان د خپلو سرغړونو له امله محاکمه نه شي او یوازې مظلوم، بېوسه او بېواسطې کسان محاکمه شي، دا نظام به پاتې نه شي او له منځه به ولاړ شي.
عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی د خپلو ویناوو په یوه بله برخه کې عدالت نه یوازې په محکمو، بلکې د حکومتولۍ په ټولو برخو کې اړین ګڼلی دی. نوموړي ویلي دي چې د سالم سیاست غوره کول، د شریعت پر بنسټ حکومتولي، د اسلامي شریعت ساتنه او په اسلامي حکومت کې د حدودو جاري کول واجب دي. دا خبره څرګندوي چې د نوموړي په اند عدالت یوازې تر قضاوت پورې محدود نه دی، بلکې د حکومت په ټولو پرېکړو کې، له سرچینو او امکاناتو د وېش څخه نیولې، تر خلکو سره د چلند پورې، باید مراعات شي.
د عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی له نظره، عدالت هغه بنسټیزه ستنه ده چې که کمزورې شي، د اسلامي نظام ټول جوړښت له منځه ځي او که پیاوړې پاتې شي، ټولنه د نېکمرغۍ او ارامښت پر لور رهبري کېږي. نوموړي په دې ټینګار سره چې «عدالت د حکومت د بقا وسیله ده»، هڅه کړې چې د اسلامي نظام په ټولو ارکانو کې د عدالت اصل بنسټیز کړي، څو افغان ټولنه د هغه په سیوري کې تلپاتې سولې او امنیت ته ورسېږي.
په پایله کې باید وویل شي چې د عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی د عدالت په اړه ویناوې د اسلامي حکومتولۍ د مسؤلیت په اړه د هغه د ژور او هر اړخیز درک څرګندونه کوي. نوموړي د صحابه کرامو د سیرت په بېلګه راوړلو سره هڅه کړې چې داسې نظام رامنځته کړي چې په هغه کې هر فرد، له لوړ مقام څخه نیولې تر عادي وګړي پورې، د الهي قانون پر وړاندې یو شان وي او هېڅوک ونه شي کولی چې له خپل واک څخه د نورو د ظلم لپاره ګټه واخلي.
که دا تګلاره په سمه توګه په ټولنه کې عملي شي، کولی شي په اسلامي نظام د خلکو باور پیاوړی کړي او د هغه ملاتړ ته د خلکو لېوالتیا زیاته کړي؛ ځکه تجربې ښودلې چې خلک له هغه حکومت سره تړاو پیدا کوي او ملاتړ یې کوي چې د دوی ترمنځ عدالت ټینګ کړي. همدا هغه موخه ده چې د اسلامي امارت نظام یې د تحقق لپاره ګامونه پورته کوي.
