له پوهې او تدبر پرته د قرآن عظیمالشان تلاوت
د خوارجو یوه بله مهمه ځانګړنه، چې د رسول الله صلیاللهعلیهوسلم په صحیح احادیثو کې هم ورته اشاره شوې، دا وه چې قرآن عظیمالشان به یې تلاوت کاوه، خو په معنا او مفهوم به یې نه پوهېدل او د هغه له لارښوونو څخه به یې پر چلند او کړنو هېڅ اغېز نه درلود. په حقیقت کې، هغوی اهل تلاوت و، د قرآن عظیمالشان ډېر تلاوت به یې کاوه؛ خو اساسي ستونزه یې دا وه چې د قرآني لارښوونو په درک او سم تطبیق کې یې تېروتنه کوله.
په اوسنۍ زمانه کې هم د داعش په نوم راڅرګندې شوې ډلې د اسلام د لومړنیو خوارجو کړنې کټ مټ تکرار کړې. د خپل باطل خلافت د اعلان په لومړیو ورځو کې یې له خپل ځان پرته نور مجاهدین او مسلمانان تکفیر کړل او د اسلام له دایرې یې بهر وګڼل. هغوی په خپلو ټولو ویناوو کې د قرآن عظیمالشان آیتونو ته استناد کاوه او ډېر تلاوت یې هم کاوه؛ خو د هغوی په کړنو او چلند کې د څرګندو دلایلو له مخې، د اسلامي نړۍ ډېرو علماوو او رښتینو مجاهدینو هغوی د خوارجو له ډلې څخه وګڼل، نور مسلمانان یې د هغوی له ملګرتیا څخه منع کړل او په دې اړه یې خبرداری ورکړ.
رسول الله صلیاللهعلیهوسلم د هغوی په اړه فرمایلي دي: «يَقْرَؤُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ»(صحیح البخاري، حدیث: ۷۴۳۲).
“قرآن عظیمالشان لولي، خو له حنجرې یې نه تېرېږي”.
د دې حدیث موخه دا نه ده چې هغوی به په قرآن عظیمالشان هېڅ نه پوهېدل او یا به یې د آیتونو معنا ته پاملرنه نه کوله؛ بلکې په دې حدیث کې د قرآن عظیمالشان د تلاوت او سمې پوهې او د علم او عمل ترمنځ واټن ته اشاره شوې ده. د قرآن عظیمالشان لارښوونې باید د انسان پر زړه، اخلاقو او چلند اغېز وکړي او هغه د تقوا، عدالت او رحمت پر لور سوق کړي.
قرآن عظیمالشان پخپله انسانان خپلو آیتونو ته تدبر او ژور فکر کولو ته رابولي: «أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ»(النساء: ۸۲). ژباړه: ایا دوی په قرآن عظیمالشان کې تدبر نه کوي؟
له همدې امله، د قرآن عظیمالشان تلاوت که څه هم ډېر ارزښت لري، خو د تلاوت ترڅنګ په آیتونو کې تدبر، د هغوی سمه پوهه، پر لارښوونو یې عمل او د تفسیر د سمو اصولو مراعاتول هم اړین دي. څوک چې یوازې پر یوه آیت یا یوه حدیث استناد کوي او نور شرعي نصوص او اصول له پامه غورځوي، ښايي ناسمې پایلې ته ورسېږي.
د سطحي پوهې یو خطر دا دی چې انسان خپل شخصي برداشت یوازینی سم او ممکن تفسیر وګڼي او هر هغه څوک چې ورسره مخالفت کوي، د قرآن عظیمالشان او دین مخالف وبولي. دا هغه لار ده چې علمي اختلاف په دښمنۍ او افراطیت بدلولای شي. نو، د خوارجو په اړه په احادیثو کې د دې نښې پېژندل د علم ارزښت او د دیني مسایلو په اړه د متخصصو علماوو نظرونو ته د مراجعې اهمیت هم راڅرګندوي. د قرآن عظیمالشان د سمې پوهې لپاره د عربي ژبې، د رسول الله صلیاللهعلیهوسلم د سنتو، د آیتونو د نزول د لاملونو او د تفسیر د اصولو پېژندل، او همدارنګه د آیتونو او احادیثو ترمنځ د اړیکې او همغږۍ درک کول اړین دي.
بنأ، د دې برخې اساسي درس دا دی چې قرآن عظیمالشان یوازې د ژبې پر سر د تلاوت لپاره نه دی نازل شوی؛ بلکې باید په سمه توګه وپېژندل شي، په آیتونو کې یې تدبر وشي او لارښوونې یې په عملي ژوند کې پلې شي. هغه تلاوت چې له علم، تقوا او ښو اخلاقو سره مل وي، انسان د قرآن عظیمالشان موخې ته نږدې کوي؛ خو هغه تلاوت چې له ناسمې پوهې او افراطي چلند سره مل وي، د کومې لارې یا ډلې د حقانیت معیار نه شي کېدای.
