د اسلامي فکر له مخې، [فرمان] یوازې یو اداري حکم یا سیاسي پرېکړه نه ده؛ بلکې کله چې د امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی له لوري صادرېږي، اساسي پوښتنه دا ده چې شرعي سرچینه او بنسټ یې څه دی؟
د افغانستان د اسلامي امارت مشر، شیخ الاسلام هبةالله اخندزاده حفظهاللهتعالی، په څرګنده ویلي دي: «د اسلامي امارت قوانین او فرمانونه د څو کسانو نظرونه نه دي، بلکې د الله تعالی جلجلاله دین او ټول هغه اسلامي احکام دي چې خلک د الله تعالی جلجلاله دین ته رابولي.»
دا وینا، فرمان یوازې یوه حکومتي پرېکړه نه ګڼي، بلکې هغه د یوه دیني سند حیثیت ورکوي او په دې توګه یې د شرعي بنسټونو څېړنه اړینه ګرځي.
۱. د فرامینو وېش په عباداتي او معاملاتي برخو کې
د اسلامي امارت مشر حفظهاللهتعالی ویلي دي چې فرمانونه په دوو برخو کې صادرېږي: «یوه برخه یې د الله تعالی تعظیم او عبادت دی، چې لمونځ، روژه او نور عبادتي احکام پکې شامل دي؛ او بله برخه یې پر مخلوقاتو د الله تعالی جلجلاله د رحمت او شفقت اړوند احکام دي.»
دا وېش د فقهې هغه کلاسیک منهج راپه یادوي چې عبادات یې له معاملاتو څخه بېل کړي دي.
د یادونې وړ ده چې د اسلامي امارت په لیدلوري کې دویمه برخه یوازې د فقهي اصطلاح له مخې معاملاتو ته نه محدودېږي، بلکې د رحمت او شفقت پراخ اخلاقي مفهوم هم رانغاړي. په دې برخه کې د یتیمانو، کونډو، معلولینو او اړمنو خلکو حقوق هم شامل دي. په دې توګه، د رحمت او شفقت پراخ مفهوم د فقهې او اخلاقو او د حقونو او رحمت ترمنځ اړیکه ټینګوي.
۲. د شرعي واجب په توګه د اطاعت اصل
د اسلامي امارت مرکزي دارالافتاء د «د شرعي نظام په پیاوړتیا کې د اطاعت اغېزې» تر سرلیک لاندې یوه رساله خپره کړې ده. په دې رساله کې د امیر اطاعت د الله تعالی جلجلاله او د هغه د رسول صلیاللهعلیهوسلم له اطاعت سره همدرجه بلل شوی دی.
دا استدلال په هغو قرآني آیتونو کې ریښه لري چې مؤمنان د اولوالامر اطاعت ته رابولي. د اهل سنت والجماعت په منهج کې له واکمن څخه اطاعت په دې شرط واجب دی چې د الله تعالی جلجلاله له نافرمانۍ او د شریعت له احکامو سره په ټکر کې نه وي؛ لکه څنګه چې په حدیث شریف کې راغلي دي: «لا طاعة في معصية الله»؛ دغه حدیث پر همدې اصل ټینګار کوي. د اسلامي امارت په لیدلوري کې هم فرمانونه پر دیني نصوصو ولاړ دي او په عملي ډګر کې له اسلامي شریعت سره په ټکر کې نه دي.
۳. حنفي فقه د مرجع او عملي تطبیق د چوکاټ په توګه
د اسلامي امارت مشر، فرمانونه په عمومي توګه اسلامي احکام بولي او په اجرایي برخه کې هم د «دعاة» قانون داعیانو ته د حنفي مذهب د پیروۍ لارښوونه کوي.
پر حنفي فقهې دا ټینګار، چې په افغانستان کې د اهل سنت والجماعت د اکثریت منل شوی مذهب دی، د فرامینو شرعي بنسټ د یوه پېژندل شوي او د خلکو د اکثریت له خوا منل شوي فقهي مکتب په چوکاټ کې پیاوړی کوي.
دا ډول کړنلاره د اسلامي فقهې په تاریخ کې هم مخینه لري؛ ځکه مسلمان واکمنانو به په بېلابېلو سیمو کې د چارو د نظم او همغږۍ لپاره پر هغه فقهي مذهب تکیه کوله چې د سیمې د خلکو د اکثریت له خوا منل شوی و.
د دې فقهي چوکاټ ټاکل، فرمانونه له خپرو او سلیقوي تفسیرونو څخه ساتي او هغوی ته یووالی او د پلي کېدو وړتیا وربښي. فرمانونه د بنسټ له پلوه د اسلامي احکامو پر عمومي مفهوم ولاړ دي، خو د پلي کېدو پر مهال د حنفي فقهې پر تفسیر تکیه کوي. د عمومي شرعي بنسټ او د تطبیق د تګلارې ترمنځ دا توپیر د اسلامي حکومتولۍ په منهج کې یو طبیعي او منل شوی اصل دی. په دې توګه، فرمانونه له یوې خوا پراخ شرعي ملاتړ لري او له بلې خوا د عملي کېدو لپاره روښانه او د پیروۍ وړ چوکاټ مومي.
۴. له عامه مصلحت او عدالت سره د فرامینو تړاو
په صادر شویو فرمانونو کې له قومپالنې، سیمهپالنې او ژبپالنې څخه د ډډې کولو او همدارنګه د کبر، غرور، ظلم او خیانت د منع کولو په اړه ټینګار شوی دی. دا مفاهیم په اسلامي فقه کې د مصلحت او عدالت تر اصولو لاندې څرګند ځای لري. د اهل سنت والجماعت فقهاوو، په ځانګړي ډول د امام شاطبي په فقهي منهج کې، مصلحت یې یوه سیکولري موضوع نه، بلکې شرعي موخه ګڼلې ده چې شارع د احکامو د تشریع پر مهال په پام کې نیولې ده. له همدې امله، هغه فرمانونه چې د اسلامي امت د یووالي پر ساتلو او د ظلم او تفرقې پر مخنیوي ټینګار کوي، د مقاصدو الشریعة (د شریعت د موخو) په چوکاټ کې پیاوړی شرعي ملاتړ مومي.
له دې لیدلوري، د امیر فرمان یوازې یو حکومتي حکم نه دی، بلکې د هغو شرعي موخو څرګندونه هم ده چې سپېڅلي شارع د اسلامي ټولنې د نېکمرغۍ او امنیت لپاره ټاکلې دي. په دې توګه، د امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی فرمانونه د بنسټ، چوکاټ او موخې له پلوه د اهل سنت والجماعت په فقهي او ارزښتي نظام کې ټینګ او د تبیین وړ ځای لري او د سپېڅلي شریعت پر بنسټ د اسلامي ټولنې د اغېزمنې ادارې لپاره د یوې ګټورې الګو په توګه ګڼل کېدای شي.
په ټوله کې، د امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی د فرامینو دیني بنسټونه په څلورو اساسي برخو کې راټولېږي: د عبادي او معاملاتي ترمنځ وېش، د دیني نصوصو پر بنسټ د اطاعت اصل، د اجرایي چوکاټ په توګه د حنفي فقهې مرجعیت او له عامه مصلحت او عدالت سره تړاو. هغه پیاوړی بنسټ چې دغه څلور واړه برخې په یوه منسجم نظام کې سره نښلوي، هماغه اصل دی چې د اسلامي امارت مشرتابه پرې ټینګار کړی دی: فرمان د څو کسانو بشري نظر نه دی، بلکې د الله تعالی جلجلاله دین دی.
دا اصل د اهل سنت والجماعت په کلامي منهج کې پیاوړی اعتقادي بنسټ لري او د اسلامي امارت فرمانونه د هغو احکامو او موخو په لړ کې راولي چې سپېڅلي شارع د انسانانو د نېکمرغۍ لپاره تشریع کړي دي. د کابل علمي کنفرانس هم د همدې بنسټونو د روښانولو او څېړلو لپاره یو ارزښتناک فرصت دی؛ داسې فرصت چې د شرعي نصوصو او د اهل سنت والجماعت د فقهي منهج په رڼا کې د امیرالمؤمنین حفظهاللهتعالی د فرامینو په اړه لا کره او مستند پوهاوی رامنځته کولای شي او د دیني پوهې د ژورتیا او د اسلامي امت د یووالي د پیاوړتیا په لاره کې یو ګټور ګام کېدای شي.











































