درېیمه انګلیس ـ افغان جګړه او بدل شوي نړیوال شرایط:
کله چې د ۱۹۱۹ کال په اپرېل کې امان الله خان د کابل له شاهي دربار څخه د افغانستان د بشپړې سیاسي او دیپلوماتیکې خپلواکۍ اعلان وکړ، د برېتانیا د امپراتورۍ په ماڼیو کې د سختې اندېښنې څپه خپره شوه. د انګلیسانو لپاره دا د منلو نه وه چې یوه غرنۍ پاچاهي دې د دوی څلوېښت کلن تسلط په یوه وار رد کړي.
د برېتانوي هند حکومت د شاه امان الله خان لیک ته هېڅ مثبت ځواب ورنه کړ، بلکې پر پولو یې د پوځي ځواکونو تګ راتګ لا زیات کړ. امان الله خان د ۱۹۱۹ کال په مې میاشت کې د انګلیسانو پر ضد په رسمي توګه د «استقلال جګړه» اعلان کړه چې په تاریخ کې د درېیمې انګلیس ـ افغان جګړې په نوم یادېږي.
دا ځل د تاریخ څرخ په بشپړه توګه بل لوري ته اوښتی و. څلوېښت کاله وړاندې ځواکمنه برېتانیا اوس له دننه تشه شوې وه. د لومړۍ نړیوالې جګړې ویجاړیو د برېتانیا اقتصاد کمزوری کړی و او د دوی خپل سپینپوستي سرتېري نورې جګړې ته چمتو نه وو. تر دې هم مهمه دا وه چې د برېتانوي راج اصلي مرکز، یعنې هند، له دننه د خپلواکۍ تر درشل ولاړ و.
د ۱۹۱۹ کال په اپرېل کې په جلیانواله باغ کې د وحشتناک قتلعام له امله په ټول هند کې د انګلیسانو پر ضد د کرکې اور بل شوی و او د خلافت د تحریک له امله مسلمانان او هندوان په ګډه د برېتانوي راج د پای ته رسولو لپاره واټونو ته راوتلي وو. د برېتانوي هند په پوځ کې شامل مسلمان او هندوان سرتېري هم د خپل ګاونډي هېواد افغانستان پر ضد له جګړې کولو ډډه کوله. په دې توګه هغه کورنی اختلاف چې یوه وخت د افغانانو کمزوري وه، اوس د برېتانوي امپراتورۍ پر برخلیک بدل شوی و.
د جګړې ډګر او د ټل په محاذ کې تاریخي بریا
د استقلال جګړه په درېیو سترو محاذونو کې پیل شوه: خیبر، کندهار او چترال ـ وزیرستان. انګلیسانو لا هم له پوځي پلوه برلاسی درلود او د افغانانو د مورال د کمزوري کولو لپاره یې په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره پر کابل او جلالاباد د الوتکو له لارې بمبار وکړ. د شاهي ماڼۍ پر ځینو برخو بمونه ولګېدل… چې له امله یې د خلکو ترمنځ د لنډ مهال لپاره وېره خپره شوه، خو د افغان غازیانو د آزادۍ غوښتنې روحیه په ټکنالوژۍ نه شوه ماتېدای. افغان پوځ او سرحدي قومونو پر ځمکه د انګلیسانو د اکمالاتو لارې پرې کړې او د دودیزو چریکي جګړو له طریقو څخه په ګټې اخیستنې یې برېتانوي پوځ فلج کړ.
د دې جګړې تر ټولو پرېکنده او تاریخي جګړه د وزیرستان او ټل (د اوسني پاکستان سرحدي سیمه) پر محاذ وشوه، چې د افغان پوځ مشري هغه مهال جنرال نادر خان کوله، چې وروسته د افغانستان پاچا شو. جنرال نادر خان افغان پوځ او سیمهییز پښتانه قومونه سره یوځای کړل او د انګلیسانو پر پوځي اډو یې داسې زورور برید وکړ چې د برېتانوي پوځ پښې یې سستې کړې. افغانانو د ټل کلا محاصره کړه، د انګلیسانو پر توپچي ځواکونو یې ولکه ټینګه کړه او هغوی یې شاتګ ته اړ کړل.
په دې محاذ کې د برېتانوي پوځ سختې ماتې په لندن کې ناست پوځي کارپوهان دې ته اړ کړل چې فکر وکړي، که دا جګړه نوره هم وغځېږي، نو د پولې هغې غاړې د هند په قبایلي سیمو او په ټول برصغیر کې به ستر انقلاب رامنځته شي چې اداره کول به یې د برېتانوي امپراتورۍ له وسه بهر وي.
د راولپنډۍ تړون او د اسد د ۲۸مې تاریخ
د امریکا او برېتانیا د جګړهییز ستړیا او د افغان غازیانو د سخت مقاومت په وړاندې، بالاخره د برېتانیا امپراتورۍ سر ټیټ کړ. د ۱۹۱۹ کال په جون کې اوربند اعلان شو او د دواړو هېوادونو پلاوي په راولپنډۍ (اوسنی پاکستان) کې د خبرو مېز ته کښېناستل. له اوږدو بحثونو او خبرو وروسته، د ۱۹۱۹ کال د اګست په ۸مه د برېتانوي حکومت او افغان پلاوي ترمنځ یو تاریخي سولهییز تړون لاسلیک شو چې د «راولپنډۍ تړون» په نوم یادېږي. د دې تړون له مخې برېتانیا په رسمي توګه ومنله چې «افغانستان یو مستقل، خپلواک او آزاد هېواد دی او د هغه پر بهرني سیاست (Foreign Policy) د برېتانوي هند هېڅ حق نه دی پاتې.»
که څه هم د سولې دغه تړون د اګست په ۸مه لاسلیک شوی و، خو د ۱۹۱۹ کال د اګست په ۱۹مه (د ۱۲۹۸ لمریز کال د اسد له ۲۸مې سره سم) شاه امان الله خان په کابل کې د یوه ستر جشن په ترڅ کې د نړۍ پر وړاندې د افغانستان بشپړه سیاسي، دیپلوماتیکه او جغرافیایي خپلواکي په رسمي توګه اعلان کړه. د همدې تاریخي ورځې د یاد په مناسبت هر کال د اسد ۲۸مه په افغانستان کې د «استقلال جشن» په توګه نمانځل کېږي.
دا د افغان تاریخ هغه معجزه وه چې ثابته یې کړه، که یو ملت د امکاناتو له کمښت سره سره متحد شي، نو د نړۍ تر ټولو ستر استعماري ځواک هم شاتګ ته اړ کولای شي. له دې بریا وروسته برېتانیا بیا هېڅکله پر افغانستان د برید کولو جرئت ونه کړ.
له ۹/۱۱ وروسته او د تاریخ بیا تکرار
دا د تاریخ یوه عجیبه تراژیدي ده چې مغرورې امپراتورۍ هېڅکله له تېر وخت څخه عبرت نه اخلي. هغه درس چې افغانانو په ۱۹۱۹ کال کې د برېتانیا امپراتورۍ ته ورکړی و، هماغه درس په یوویشتمه پېړۍ کې د نړۍ یوازیني ستر ځواک امریکا او د هغې شاوخوا پنځوسو متحدو هېوادونو (ناټو) ته هم زده کول اړین شول.
د سپټمبر د ۱۱مې له پېښي وروسته، کله چې د امریکا په مشرۍ ائتلاف د ټریلیونونو ډالرو په ارزښت له تر ټولو پرمختللو وسلو، بېپیلوټه الوتکو، سپوږمکۍ ټکنالوژۍ او سلګونو زرو سرتېرو سره پر افغانستان برید وکړ، په ظاهره داسې ښکارېده چې په دې عصري عصر کې به د افغانانو دودیز مقاومت پای ته ورسېږي.
خو د طبیعت قوانین هېڅکله نه بدلېږي. امریکا په کابل کې کوم حکومتونه چې جوړ کړل، له سخت مالي فساد سره مخ وو او د هغوی د پوځ روحیه پر وطنپالنې یا اسلامپالنې نه، بلکې پر بهرنیو ډالرو ولاړه وه. له بلې خوا، افغان ولس د خپلې دودیزې ارواپوهنې له مخې د هر بهرني اشغالګر له منلو څخه په کلکه ډډه وکړه او له همدې تېرخو غرنۍ جغرافیې څخه په ګټې اخیستنې یې اوږده او ستړې کوونکې چریکي جګړه پیل کړه.
له شل کلنې اوږدې مبارزې، د زرګونو انسانانو له وژل کېدو او د نږدې دوه ټریلیون ډالرو له ضایع کېدو وروسته، په ۲۰۲۱ کال کې امریکایي ولس او سیاستوال هماغه جګړهییز ستړیا ته ورسېدل چې یوه مهال له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د انګلیسانو او وروسته د روسیې برخلیک ګرځېدلی و. بالاخره امریکایي ائتلاف هم اړ شو چې له کابله په ناهیلۍ ووځي؛ هماغسې چې تر دوی مخکې برېتانیا او شوروي اتحاد وتلي وو. تاریخ یو ځل بیا ثابته کړه چې افغانستان په رښتیا هم «د امپراتوریو هدیره» ده.
د متقابل یووالي او مادي پرمختګ درس
له دې تفصیلي تاریخ څخه د زده کړې لپاره تر ټولو ستر فکري او فلسفي درس دا دی چې د هر ملت د حقیقي بریا او بقا لپاره دوه بنسټیز ستنې اړینې دي: لومړی د ملت متقابل یووالی او اتفاق، او دویم په مادي او علمي ډګر کې پر ځان بسیا کېدل. د افغانستان تاریخ ګواه دی چې هر کله دې ملت د بهرني دښمن پر وړاندې یووالی ښودلی، نړۍ یې حیرانه کړې ده؛ خو هر کله چې له پوځي بریا وروسته دا ملت په کور دننه د قومي، ژبني یا مذهبي اختلافونو ښکار شوی، هم یې جغرافیه ویجاړه شوې او هم یې خپلواکي سلب شوې ده.
په اوسني پړاو کې، چې افغانستان د امارت اسلامیه تر مشرۍ لاندې نوي پړاو ته داخل شوی، د افغان ملت لپاره تر ټولو ستره ننګونه پوځي نه، بلکې کورنی یووالی، اقتصاد او علم دي. یوازې پر تېرو بریاوو ویاړ کول هېڅ ملت ته دایمي عروج نه شي ورکولای؛ تر هغه چې هغه ځان د اوسني عصر له اړتیاوو سره سم چمتو نه کړي.
د نن ورځې نړۍ یوازې د ټوپک ځواک نه مني… بلکې د اقتصادي ثبات، عصري علومو، ټکنالوژۍ او صنعتي پر ځان بسیا کېدو ژبه درک کوي. تر هغه چې یو هېواد د مالي مرستو، پورونو او تزویراتي اړتیاوو لپاره پر بهرنۍ نړۍ متکي وي، خپلواکي یې تل له ګواښ سره مخ وي. همدا اصل په عمومي توګه پر ټولې اسلامي نړۍ هم تطبیقېږي؛ هغه نړۍ چې له شتمنو سرچینو سره سره، د داخلي یووالي، فکري همغږۍ او عصري علومو څخه د لرېوالي له امله په نړیواله کچه خپل حقیقي وزن له لاسه ورکړی دی.
د راتلونکي تګلاره؛ علمي او اقتصادي جهاد
د تاریخ څرخ اوس داسې پړاو ته رسېدلی چې افغان ملت او اسلامي نړۍ د خپلې بقا لپاره یوې نوې تګلارې ته اړتیا لري. پوځي ډګر جهاد خپل ځای بشپړ کړی دی. اوس د دې وخت دی چې همدا نظم، عزم او د بېساري قربانۍ روحیه په «متقابل یووالي، علمي او اقتصادي جهاد» بدله شي.
افغانستان باید د خپلو ځوانانو پر مخ د عصري زدهکړو او تخنیکي تعلیم دروازې پرانیزي، خپلې پراخې طبیعي او معدني سرچینې په عصري بنسټونو سمبالې کړي او داسې باثباته کورنی اقتصادي نظام رامنځته کړي چې د بهرنیو بندیزونو پر وړاندې د فولادي دېوال په څېر ودرېدای شي.
همدارنګه، تر هغه چې د اسلامي نړۍ هېوادونه خپل سیاسي اختلافات یوې خوا ته نه وي ایښي او یو ګډ اقتصادي او علمي بلاک یې نه وي جوړ کړی، په نړیوال ډګر کې به د خپلې خوښې پرېکړې د منل کېدو په برخه کې ناکام وي. که یووالی د بقا لومړنی شرط دی، نو مادي او علمي پرمختګ د دې بقا ته د دایمي عروج ورکولو یوازینۍ لار ده. تاریخ افغانانو ته یو ځل بیا پر خپلو پښو د درېدو فرصت ورکړی دی او اوس د دوی په لاس کې ده چې دا فرصت څنګه د خپل دایمي او روښانه راتلونکي د بنسټ لپاره وکاروي.
