امیر عبدالرحمن خان او د حایل دولت رامنځته کېدل
کله چې انګلیسانو ولیدل چې افغانستان د دوی لپاره په یوه داسې ډنډ بدلېدونکی دی چې هره ورځ پکې لا ډېر ښکېلېږي، نو پرېکړه یې وکړه چې یوه منځنۍ لاره غوره کړي. په همدې موده کې، په کابل کې د برېتانوي پوځ د خرابېدونکي وضعیت او د رهبرۍ د رامنځته شوي ستر خلا په ترڅ کې د افغان تاریخ یو بل مهم شخصیت راڅرګند شو. هغه د امیر دوست محمد خان لمسی او د افضل خان زوی امیر عبدالرحمن خان و، چې له شاوخوا لسو کلونو راهیسې په روسیه کې د جلاوطنۍ ژوند تېراوه.
هغه په خپله خوښه له هېواده بهر نه و تللی، بلکې په ۱۸۶۳ کال کې د خپل نیکه له مړینې وروسته د کابل د تخت پر سر د کورنۍ جګړې په پایله کې جلاوطن شوی و. په دې خونړۍ کورنۍ جګړه کې هغه د خپل تره امیر شیر علي خان له لاسه سخته ماتې خوړلې وه او له هغې وروسته په ۱۸۷۰ کال کې د خپل ژوند د ژغورلو لپاره د منځنۍ اسیا سمرقند ته وتښتېد؛ هغه مهال سمرقند د روسیې د امپراتورۍ برخه و او دی هلته د روسي حکومت پر وظیفه ژوند کاوه.
کله چې د دویمې انګلیس ـ افغان جګړې لمبې بلې شوې او د امیر شیر علي خان له مړینې وروسته یې زوی یعقوب خان د انګلیسانو له لوري له واکه ګوښه او هند ته تبعید شو، په روسیه کې ناست عبدالرحمن خان درک کړه چې د خپلو نیکونو له لاسه وتلی تخت بېرته ترلاسه کولو لپاره همدا تر ټولو ښه فرصت دی.
هغه د هېچا له بلنې یا راوستلو پرته، یوازې د خپلې زړورتیا او سیاسي تدبیر پر مټ، له روسانو څخه په اجازې اخیستو له خپلو څو وفادارو ملګرو سره له پولې واوښت او د افغانستان شمالي سیمې بدخشان ته ورسېد. افغان قومونه او غازیان چې له ډېرې مودې راهیسې د یوه پیاوړي او زړور قوماندان په لټه کې وو، د عبدالرحمن خان تود هرکلی وکړ او د هغه تر بیرغ لاندې راټولېدل یې پیل کړل.
له بلې خوا، په کابل کې محاصره شوی برېتانوي پوځ د افغانانو له چریکي عملیاتو څخه تر دې کچې ستړی شوی و چې یوازې د داسې یوې لارې په لټه کې و چې په عزتمند ډول خپل ځانونه ترې وباسي. کله چې انګلیسي حکومت ولیدل چې د عبدالرحمن خان تر شا د افغان قومونو ستر ځواک ولاړ دی او له هغه سره مخامخ کېدل به د یوې بلې اوږدې او بېګټې جګړې په ډنډ کې لوېدل وي، نو عبدالرحمن خان ته یې د کابل د نوي امیر په توګه د پېژندلو وړاندیز وکړ.
امیر عبدالرحمن خان هم په ډېر هوښیارۍ سره په لنډمهاله توګه دا شرط ومانه چې بهرني چارې به له برېتانیا سره پاتې کېږي، څو لومړی انګلیسي پوځ په سولهییز ډول له کابله ووځي او ده ته د هېواد د کورنیو چارو د اوسپنیز لاس په وسیله د یوځای کولو او د خپل حکومت د ټینګولو فرصت برابر شي. په دې توګه انګلیسانو هغه پاچا نه و ټاکلی، بلکې د وخت اړتیا او د برېتانوي راج مجبوري وه چې امیر عبدالرحمن خان یې د کابل پر تخت کښېناوه.
له همدې امله امیر عبدالرحمن خان یو ډېر سخت او مرکزي حکومت رامنځته کړ. هغه کورني پاڅونونه په اوسپنیز لاس وځپل او تیت او پرک افغان قومونه یې د یوه مرکزي قانون تر چتر لاندې راوستل. په همدې دوره کې روسیې او برېتانیا په ګډه پرېکړه وکړه چې د دواړو سترو امپراتوریو ترمنځ د مستقیمې جګړې د مخنیوي لپاره د افغانستان د پولو وروستی ټاکل اړین دي.
له همدې امله برېتانوي او روسي کمېسیونونو په ګډه د افغانستان شمالي او لوېدیځې پولې تنظیم کړې. د همدې تزویراتي اړتیا له مخې د افغانستان په شمال ختیځ کې د «واخان دهلېز» (Wakhan Corridor) یوه اوږده او نرۍ غرنۍ پټه په زور د افغانستان په نقشه کې شامله شوه، څو د برېتانوي هند او تزاري روسیې پولې له یو بل سره مخامخ نه شي. په دې توګه د امیر عبدالرحمن خان په دوره کې د افغانستان هغه نقشه راڅرګندېدل پیل کړل چې د یوه «حایل دولت» په توګه یادېده.
ډیورنډ کرښه؛ د افغان جغرافیې نه جبرانېدونکی زیان
خو د امیر عبدالرحمن خان د واکمنۍ تر ټولو ستره او دردونکې پېښه په ۱۸۹۳ کال کې رامنځته شوه، چې د افغان ملت پر جغرافیه او تاریخ یې ژور ټپونه پرېښودل. د برېتانوي هند حکومت غوښتل چې خپلې پولې د افغان قومونو تر سیمو پورې وغځوي او یوه دایمي او خوندي سرحدي کرښه وټاکي. د همدې موخې لپاره د برېتانوي هند د بهرنیو چارو سکرتر سر هنري مارټیمر ډیورنډ (Sir Henry Mortimer Durand) کابل ته راغی او له افغان امیر سره یې اوږدې خبرې وکړې.
د انګلیسانو د پوځي فشار، د اقتصادي بندیزونو د ګواښ او د کلنۍ مرستې د بندېدو له وېرې، امیر عبدالرحمن خان اړ شو چې د ۱۸۹۳ کال د نومبر په ۱۲مه یو تړون لاسلیک کړي چې په تاریخ کې د «ډیورنډ کرښې تړون» په نوم یادېږي. د دې تړون له مخې شاوخوا ۲۶۴۰ کیلومتره اوږده یوه فرضي پوله رامنځته شوه چې له پېړیو راهیسې یې د پښتنو قومونو وطن په دوو برخو ووېشه. د دې کرښې په راکښلو سره پېښور، د کرمې دره، وزیرستان، سوات، باجوړ، چترال، چمن او د بلوچستان پراخې سیمې د افغانستان له نقشې ووتلې او د برېتانوي هند برخه وګرځېدې. دا د افغان سلطنت هغه جغرافیایي زیان و چې تر نن ورځې یې جبران نه دی شوی او دا کرښه لا هم د سیمې په سیاست کې یوه له تر ټولو جنجالي او حساسو مسئلو څخه ده.
د امیر حبیب الله خان دوره او لومړۍ نړیواله جګړه
له بلې خوا، په ۱۹۰۱ کال کې د امیر عبدالرحمن خان له مړینې وروسته یې زوی امیر حبیب الله خان پر تخت کښېناست. هغه د خپل پلار سیاستونو ته دوام ورکړ او له انګلیسانو سره یې اړیکې ټینګې وساتلې. د هغه په دوره کې نړۍ له تخنیکي او سیاسي پلوه په چټکۍ سره بدلېدله. په کابل کې د لومړي ځل لپاره موټرونه، ټیلیفون او عصري مطبعه رامنځته شول. په همدې دوره کې د افغانانو ترمنځ د عصري زدهکړو پوهاوی هم ورو ورو راویښ شو، چې محمود طرزي ته ورته پوهانو د سراج الاخبار ورځپاڼې له لارې پکې مهم رول ولوباوه. دې ورځپاڼې د افغان ځوانانو په منځ کې د آزادۍ او استقلال نوې تنده را وپاروله.
کله چې په ۱۹۱۴ کال کې لومړۍ نړیواله جګړه (World War I) پیل شوه، امیر حبیب الله خان له یوې سترې ازموینې سره مخ و. له یوې خوا عثماني امپراتورۍ (ترکیې) د برېتانیا پر ضد د جګړې اعلان کړی و او خلیفهالمسلمین د انګلیسانو پر ضد د جهاد فتوا ورکړې وه. افغان قومونو او د کابل مشرانو غوښتل چې افغانستان له دې فرصت څخه په ګټې اخیستنې پر برېتانوي هند برید وکړي او خپلې له لاسه ورکړې سیمې بېرته ونیسي.
د جرمني او عثماني امپراتورۍ یو ګډ پلاوی (Hentig-Niedermayer Expedition) هم کابل ته ورسېد، څو امیر له ځان سره ملګری کړي. خو امیر حبیب الله خان پوهېده چې افغانستان له مالي او پوځي پلوه د یوې بلې نړیوالې جګړې د بار د پورته کولو توان نه لري. هغه د زغم او احتیاط له مخې د ټولې جګړې په اوږدو کې افغانستان بېطرفه وساته، که څه هم د هغه د دې سیاست له امله د افغان قومونو او حتی د هغه د خپلې کورنۍ په منځ کې د ده پر ضد سخت غوسه رامنځته شوه.
د امان الله خان راڅرګندېدل او د آزادۍ عزم
لومړۍ نړیواله جګړه په ۱۹۱۸ کال کې پای ته ورسېده او برېتانیا او متحدینو یې بریا ترلاسه کړه، خو برېتانوي امپراتورۍ د دې بریا بیه د خپلې اقتصادي او پوځي کمزورۍ په بڼه ورکړې وه. له بلې خوا، په افغانستان کې د امیر حبیب الله خان د بېطرفۍ سیاست د هغه مخالفین پیاوړي کړي وو. کله چې د ۱۹۱۹ کال په فبرورۍ کې امیر حبیب الله خان د لغمان ولایت په یوه سیمه کې د ښکار پر مهال په خپله خېمه کې ویده و، نامعلومو کسانو هغه په ډزو وواژه.
د امیر له وژل کېدو وروسته په کابل کې لنډمهاله سیاسي کړکېچ رامنځته شو، خو د هغه درېیم زوی امان الله خان چې هغه مهال د کابل والي و او په پوځ او ولس کې یې پراخ محبوبیت درلود، سمدستي پر حکومت کنټرول ټینګ کړ او خپله پاچاهي یې اعلان کړه. شاه امان الله خان د خپل پلار او نیکه پر خلاف یو انقلابي مشر و. هغه باور درلود چې افغان ملت د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د انګلیسانو د بېطرفۍ په ملاتړ سره ستر صبر کړی دی او اوس د دې وخت رارسېدلی چې برېتانیا افغانستان ته د هغه د بشپړې آزادۍ په بڼه بدله ورکړي.
هغه د تخت له نیولو سره سم برېتانوي وایسرای ته یو لیک ولیکه او په څرګندو ټکو یې وویل چې افغانستان نور د برېتانوي هند هېڅ شرط نه مني او د نړۍ پر نقشه یو بشپړ آزاد او خپلواک هېواد دی. د تاریخ څرخ اوس د تاوېدو لپاره چمتو و او د څلوېښت کلنې غلامۍ د زنځیرونو د ماتېدو وخت رانږدې شوی و.
