د آمو سیند د نفتو د استخراج تړون د افغانستان اقتصادي پرمختګ په لور یو ښه زېری

عادل عادل

د ازادۍ راډیو په فیسبوکپاڼه مې د افغانستان د کانونو د پخواني سلاکار ښاغلي عبدالقدیر مطفي صاحب مرکه واورېده چې په ترځ کې یې د طالبانو د حکومت له لوري له یوه چینایي شرکت سره د نفتو د استخراج تړون بې ګټې بللی دی.

د یوې ازادې رادیو د آغلې خبریالې په توګه له یو داسې ښاغلي مېلمه سره چې ښایی دواړو به د خپلو دندو د استخدام له قرارداد پرته د بین المللي قراردادونو قانون او شرایط د یو ځل لپاره هم نه وي مطالعه کړي،، په داسې یوه موضوع بحث کول د عامه اذهانو له اغفال او مغشوشولو پرته بل څه نه ښکاري.

باور لرم چې په پرځېدلي جمهوریت کې هم د ورته قراردادونو افغاني لوری له تخنیکي لحاظه پوره وړتیا او ظرفیت درلود اما د لاندینیو اساسي نیمګړتیاوو شتون وو چې له مخې یې ښایي د قرارداد بهرنی لوری له خپلو تعهداتو شاتګ کړی وي.

لومړی : افغاني لوری بلواک وو
دوهم: افغاني لوری په فساد کې په بې ساري توګه لټار وو
دریم: افغاني لوری د امنیت او ثبات په برخه کې په بشپړه توګه پاته راغلي وو

د پورته اساسي لاملونو له مخې یاد قراردادونه د کاغذ پر مخ پاته شول او کله یې هم د عمل جامه وانه غوستل. سره لدې چې په پورته هره نیمګړتیا او د هغې په منفي تاثیراتو باندې یو یو کتاب خبرې کېدای شي خو دا چې د تیاره ماضي برخه ده او مونږ او تاسو د راتلونکې له فکره غورځوي، نور بحث به نه پرې کوو.

په اوس وخت کې سره لدې چې د ط-البانو حاکمیت نړیوال رسمیت نه دی تر لاسه کړی او د موثرې حکومتولۍ د وړتیاوو او ظرفیت په برخه کې نیمګړتیاوې هم لري خو بیا هم د لاندینیو اساسي لاسته راوړنو په مټ کورني او بهرني پانګوال په افغانستان کې پانګونې ته شدیده لیوالتیا ښیي چې د امو سیند د تیلو د استخراج قرارداد یې یو نقد ثبوت دی:

لومړی: افغاني لوری خپلواک دی
دوهم: افغاني لوری له فساد څخه پاک او ملي ګټو ته ژمن دی
دریم: افغاني لوري په بې ساري ډول شمولي امنیت او نسبی ثبات ټینګ کړی دی.

کله چې نظام خپلواک وي نو چارواکي نه شي کولای ملي ګټې د پردیو له ګټو څخه سپېلنی کړي.
کله چې د فساد د له منځه وړلو لپاره قوي اراده موجوده وي د قراداد بهرنی لوری ددې جرأت نه شي کولای چې د قراداد له بندونو سرغړونه وکړي.

کله چې امنیت ټینګ اوسي چینایي لوری به د کار د تعلیق یا ځنډ لپاره هېڅ بهانه په لاس کې نلري او قرارداد به خامخا د عمل جامه اغوندي.

سربېره پر دې د نړیوال رسمیت په نشتون کې د بهرنیو شرکتونو لیوالتیا به ښایي نړیواله ټولنه په تېره بیا امریکا وهڅوي تر څو مثبت تعامل ته په مخه کولو سره کنګل شوې خزانه ازاده او بالاخره افغانستان په رسمیت وپېژني.

اوس به راشو چینایانو ته:

چینایان د امریکایانو خلاف په تعمیري پروژو کې نقدې روپۍ/یا ډالر نه شیندي، بلکه د خپلې اړتیا له مخې غواړي خپلو وسایلو، کارخانو او خلکو لپاره کار وګوري تر څو یې د وسایلو تر شا تولیدي فابریکې او کارخانې پرچاو نه شي،، دا ځکه چې دوی د چین په پلنه او خورا پراخه ځمکه کې د بنسټیز تعمیر (infrastructure) کارونه بشپړ کړي دي او غواړي د سیمې نورو هېوادونو ته یې صادر کړي،،

ما پخوا هم ویلي اوس هم وایم چې ا.ا. به له چینایانو سره د قراردادي هوکړو له انعقاد مخکې په پاکستان او افریقایي ملکونو کې چینایی قراردادونه تر نظر تېروي، ځکه چینایان د کار په مقابل کې خپلو تولیدي توکو لپاره د پلور بازار مومي او په دې توګه له نورو هېوادونو سره د ژورې اقتصادي ناانډولتیا په چوکاټ کې خوندي او دایمي ګټه پورته کوي، او په نتیجه کې خوار هېوادونه د دوی په اقتصادي پرمختګ کې په تدریجي توګه له پښو غورځوي،، اوس پوښتنه دا ده چې له اقتصادي ناانډولتیا څخه په څه ډول ګټه پورته کوي، په لاندیني ساده او عام فهمه مثال کې یې روښانه کوم:

د مثال په توګه:

چین هېواد وړاندیز کوي چې د افغانستان ټولې لویې لارې به په نوې معیاري بڼه رغوي،، او په مقابل کې به (د مثال د ښه روښانتیا لپاره) له مونږ څخه یوه روپۍ هم نه غواړي،، چې دا کار ظاهرا او سل په سلو کې زمونږ د هېواد په ګټه دی.

اوس به د اقتصادي ناانډولتیا په چوکاټ کې له پورته لویو لارو څخه زمونږ او چینایانو ګټې پرتله کړو:

لومړی: زمونږ لاسته راوړنې (زمونږ د اقتصادي وړتیاوو له مخې)

د ترافیکي حادثاتو کچه به صفر ته ټیټه شي.
د هېواد لیرې پرتې پرګنې به د پخوا په نسبت سره وصل، صله ارحام اسانه او ټولنیزه وده وکړي .
روغتیایي او تعلیمي خدماماتو ته به د خلکو لاسرسی اسانه او ارزانه شي
زراعتي محصولات به مو تر لویو ښارونو ورسي

دوهم: د چینایانو لاسته راوړنې (د دوی د اقتصادي وړتیاوو له مخې)

خپل تولیدي توکي به د دوی د خوښې په رقابتي بیه زمونږ د کور تر انګړه پورې رارسوي
زمونږ وطني زراعتي محصولات به زمونږ د خوښې په بیه زمونږ له خولې تروړي
زمونږ شته او ګوتشمیر تولیدي کارخانې به له کاره غورځي
د نوو تولیدي کارخانو د ایجاد ملي تفکر به ځانوژنې ته اړ کېژي
او داسې نور

په پورته مثال او پرتله کې که ځیر شو نو د چین هېواد په هېڅ برخه کې مقصر نه شي ګڼل کېدای، تقصیر زمونږ افغانانو دی چې څلوېښت کلونه مو په تحمیلي جګړو، خپل منځي شخړو او اشغالونو کې تېر کړي دي او نړیوالو په بې ساري توګه هر اړخیز پرمختګ کړی دی.

د حل لار:
مونږ ته ښایي تر څو د یوه ماسټرپلان او ملي تګلارې له مخې د هېواد د اقتصادي او تخنیکي وړتیاوو په تناسب هر اړخیز! پرمختګ ته لارې هوارې کړو.
پای.
مخ په وړاندې د یوه آباد، سوکاله او پرمختللي افغانستان په هیله

امو سيند