لومړۍ برخه: خوارج
د خوارجو د راټوکېدو تاریخي زمینه
هېڅ انحراف بېعلته او بېسببه نه رامنځته کېږي؛ بلکې هر انحراف خپل لاملونه لري چې د هغه د رامنځته کېدو زمینه برابروي. خوارج هم له دې قاعدې مستثنا نه دي؛ هغوی د یوې جګړې له زړه راڅرګند شول. د دې لپاره چې پوه شو، د حضرت علي بن ابيطالب رضیاللهعنه د ملګرو یوې ډلې څنګه پر هماغه چا تورې راوایستلې چې تر پرون پورې یې د هغه ترڅنګ جګړه کوله، باید د هجري شپږدېرشم کال ته ور وګرځو؛ د صفین جګړې ته، هغه مهال ته چې دواړو لورو د سولې او حکمیت پر منلو هوکړه وکړه.
د حضرت ابوبکر صدیق رضیاللهعنه له خلافت څخه د حضرت عثمان رضیاللهعنه د خلافت تر لومړي کال پورې مسلمانان یو موټی او متحد وو او ترمنځ یې هېڅ ډول شخړه او اختلاف نه لېدل کېدو. خو د حضرت عثمان رضیاللهعنه د خلافت په وروستیو کلونو کې داسې پېښې رامنځته شوې چې د مسلمانانو د یووالي د له منځه تلو او د هغوی ترمنځ د بېلتون لامل شوې.
د فتنې او فساد یوې ډلې پاڅون وکړ او حضرت عثمان رضیاللهعنه یې په شهادت ورساوه. له دې پېښې وروسته مسلمانان سره وپاشل شول. ورپسې د صفین په جګړه کې مسلمانان د یو بل پر وړاندې ودرېدل؛ خو په پای کې، له سلا او مشورو وروسته، دواړو لورو سولې ته غاړه کېښوده. د سولې د هوکړې د عملي کولو لپاره یې دوه کسان د حکمینو په توګه وټاکل؛ خو خوارجو د حضرت علي رضیاللهعنه پر وړاندې پاڅون وکړ او له هغه څخه جلا شول. هغوی له مسلمانانو بېل او د «حروراء» په نوم یوې سیمې ته ولاړل.
امیرالمؤمنین حضرت علي رضیاللهعنه په پیل کې له هغوی سره جګړه ونه کړه، بلکې ویې ویل: زموږ دنده ده چې د فَیْء په مال کې د هغوی حق ورکړو او جوماتونو ته یې له ننوتلو څخه منع نه کړو، تر هغه چې د مسلمانانو وینې او مالونه حلال او مباح ونه ګڼي. خو هغوی عبدالله بن خباب وواژه او د مسلمانانو پر څارویو یې برید وکړ.
حضرت علي رضیاللهعنه وویل: دا هماغه ډله ده چې رسول الله صلیاللهعلیهوسلم یې په اړه فرمایلي دي: «ستاسې یو تن به خپل لمونځ، روژه او د قرآن عظیمالشان تلاوت د هغوی د لمانځه، روژې او تلاوت په پرتله ډېر لږ وګڼي. هغوی قرآن لولي، خو له حنجرو یې نه تېرېږي. له دین څخه داسې وځي؛ لکه غشی چې له کمان څخه وځي. د هغوی په منځ کې یو داسې کس هم شته چې لاس یې لنډ او نیمګړی دی، پر هغه د غوښې یوه راوتلې ټوټه ده او لږ وېښتان پرې موجود دي.»
په یوه بل روایت کې راغلي دي: «هغوی مسلمانان وژني او بتپرستان پرېږدي.» حضرت علي رضیاللهعنه خلکو ته وینا وکړه او هغه څه یې ورته بیان کړل چې له رسول الله صلیاللهعلیهوسلم څخه یې اورېدلي وو. هغه وویل: همدا هغه کسان دي؛ د خلکو وینې یې تویې کړې او د هغوی پر څارویو یې بریدونه وکړل. له همدې امله یې له هغوی سره جګړه وکړه. له ډېرو هڅو وروسته، چې نږدې وه بېپایلې پاتې شي، د وژل شویو کسانو په منځ کې یې د هغه کس نښه وموندله چې رسول الله صلیاللهعلیهوسلم یې یادونه کړې وه او د الله تعالی جلجلاله شکر یې ادا کړ.
د خوارجو د بدعت لومړنی لامل د قرآن عظیمالشان په اړه د هغوی ناسم تعبیر و. هغوی د قرآن عظیمالشان د مخالفت اراده نه درلوده، خو داسې معنا یې ترې اخیستې وه چې قرآن عظیمالشان پرې دلالت نه کاوه. په پایله کې دې تصور ته ورسېدل چې د کبیره ګناهونو د مرتکب تکفیر واجب دی. د هغوی استدلال دا و چې مؤمن هغه چا ته ویل کېږي چې نېککاره او پرهېزګار وي؛ نو څوک چې دا ځانګړنې ونه لري، کافر دی او د تل لپاره به په دوزخ کې وي.
وروسته یې وویل چې حضرت عثمان او حضرت علي رضیاللهعنهما او همدارنګه هر هغه څوک چې له هغوی سره مینه او دوستي لري، مؤمنان نه دي؛ ځکه هغوی د الهي حکم پر خلاف حکم کړی دی.
په دې توګه، د هغوی بدعت پر دوو بنسټیزو مقدماتو ولاړ و:
لومړی: هر څوک چې په یوه ناسم عمل یا نظر سره د قرآن عظیمالشان مخالفت وکړي، کافر دی.
دویم: حضرت عثمان او حضرت علي رضیاللهعنهما او د هغوی مینهوال کافران دي.
له همدې امله، مسلمانان باید د ګناهونو او تېروتنو د ترسره کولو له امله کافران ونه ګڼل شي؛ ځکه په اسلام کې لومړنی بدعت د تکفیر بدعت و، چې پر بنسټ یې مسلمانان کافران وبلل شول او د هغوی د وینو تویول او د مالونو لوټول روا وګڼل شول.
د رسول اکرم صلیاللهعلیهوسلم ګڼ احادیث د خوارجو په غندنه او د هغوی پر وړاندې د جګړې په اړه روایت شوي دي. امام احمد رحمهالله وایي: دا روایت د خوارجو په اړه له لسو سندونو سره نقل شوی دی. امام مسلم رحمهالله په خپل کتاب کې دا روایت راوړی او امام بخاري رحمهالله یې یوه برخه روایت کړې ده. خوارج، سره له دې چې د قرآن عظیمالشان د پیروۍ نیت درلود، بیا هم غندل شوي او رټل شوي دي. نو د هغو کسانو په اړه به څه ووایو چې بدعت یې له قرآن عظیمالشان سره په ټکر کې وي او له هغه څخه مخ اړوي؟
که د خوارجو د راټوکېدو تاریخي زمینه په یوه جمله کې راونغاړو، نو ویلای شو چې هغوی د یوه سیاسي کړکېچ په پایله کې راڅرګند شول، خو د یوه عقیدوي انحراف له امله په منحرفه ډله واوښتل. سیاسي کړکېچ د صفین جګړه وه او عقیدوي انحراف دا باور و چې «حکمیت» کفر دی او هر څوک چې کبیره ګناه وکړي، کافر کېږي. دا باور د داسې خلکو په منځ کې رامنځته شو چې عبادتکوونکي وو، خو د فقهې او دین له ژورې پوهې بېبرخې وو.
حضرت علي رضیاللهعنه له هغوی سره په زغم او نرمۍ چلند وکړ، دلایل یې ورته وړاندې کړل او د مناظرې لپاره یې استازي ورولېږل؛ خو هغوی پر خپلې ناپوهۍ ټینګ ودرېدل.
