څرنګه چې دا یوه حساسه موضوع ده، نو مناسبه ده چې دلته یې پر ځینو اړینو او نه پرېښودونکو تفصیلاتو هم ځان پوه کړو.
د اموي او عباسي دورو د ظالمو واکمنانو پر وړاندې د سیدنا زید بن علي رحمه الله (۱۲۲هـ) او سیدنا محمد نفس زکیه رحمه الله (۱۴۵هـ) د پاڅونونو او غورځنګونو په ملاتړ کې د امام ابو حنیفه رحمه الله د دریځ او له هغوی سره د مالي او معنوي مرستو یادونه په معتبرو تاریخي، فقهي او د ژوندلیکونو په کتابونو کې په تفصیل شوې ده.
د دغه تاریخي او فکري دریځ پیاوړې او مستندې سرچینې په لاندې ډول دي:
۱. امام ابوبکر الجصاص رحمه الله:
د حنفي مذهب ستر امام او فقیه، علامه ابوبکر الجصاص الحنفي(۳۷۰هـ)، په خپل مشهور تفسیر «أحكام القرآن» کې د امام ابو حنیفه رحمه الله دغه دریځ، فتواوې او مالي مرستې په تفصیل یادې کړې دي.
د بیروت د «دار إحياء التراث العربي» له خوا د خپاره شوي تفسیر «أحكام القرآن للجصاص» د لومړي ټوک له ۸۵ تر ۸۷ مخونو پورې، د سورة البقرة د «لا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ» آیت د تفسیر په ترڅ کې، د «باب أمر المعلمين بالتسوية بين الصبيان / باب أمر بالمعروف و النهي عن المنكر» تر سرلیک لاندې د راغلې وینا لنډیز داسې دی:
امام جصاص رحمه الله لیکي:
«د امام ابو حنیفه رحمه الله مشهور دریځ دا و چې د جابر او ظالم واکمن اطاعت لازم نه دی، او که ځواک موجود وي، نو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر له مخې یې پر وړاندې مبارزه روا ده. نوموړي سیدنا زید بن علي ته مالي مرسته ولېږله، او کله چې نفس زکیه (محمد بن عبد الله) پاڅون وکړ، نو د هغه بشپړ معنوي او مالي ملاتړ یې وکړ او خلک یې ورسره ملګرتیا ته وهڅول.»
۲. د امام ابن عبدالبر رحمه الله:
محدث او فقیه، علامه ابن عبد البر القرطبي(۴۶۳هـ)، په خپل مشهور کتاب کې دا روایت نقل کړی دی.
د بیروت د «دار الكتب العلمية» له خوا د خپاره شوي کتاب «الانتقاء في فضائل الثلاثة الأئمة الفقهاء» ـ یعنې مالك، الشافعي او أبي حنيفة ـ له ۱۷۲ تر ۱۷۵ مخونو پورې په راغلي بحث کې امام ابن عبدالبر لیکلي دي:
امام ابو حنیفه رحمه الله د سیدنا زید بن علي او نفس زکیه پاڅونونه پر حق ګڼل، او د سیدنا زید بن علي په اړه یې ویلي وو:
«د هغه پاڅون، چې د ظلم پر وړاندې دی، د رسول الله صلی الله علیه وسلم د «یومِ بدر» سره ورته والی لري. امام اعظم رحمه الله د دغو دواړو شخصیتونو د غورځنګونو لپاره مال هم لېږلی و.»
۳. د امام طبري او ابن اثیر تاریخي روایتونه:
د اسلامي تاریخ تر ټولو معتبرو تاریخلیکونکو هم د امام صاحب دغه دریځ ثبت کړی دی.
د امام ابن جریر الطبري (۳۱۰هـ) د «تاريخ الرسل والملوك» (تاريخ الطبري) په اووم ټوک کې، د ۱۴۵هـ کال د پېښو په بیان کې، د «خروج محمد بن عبد الله نفس زکیه» تر بحث لاندې دا موضوع یاده شوې ده.
همدارنګه د علامه ابن الأثير (مړینه: ۶۳۰هـ) د «الكامل في التاريخ» د پنځم ټوک له ۵۴۸ تر ۵۵۲ مخونو پورې هم دا خبره ثبت شوې ده.
۴. د معاصرو او نویو ژوندلیکلیکونکو حوالې:
د معاصرې دورې مشهورو علماوو او ژوندلیکلیکونکو هم دا موضوع په بشپړ ډول تایید کړې ده. د علامه موفق بن احمد المكي (مړینه: ۵۶۸هـ) د «مناقب الإمام أبي حنيفة» د دویم ټوک په ۸۳ او ۸۴ مخونو کې دا موضوع راغلې ده.
همدارنګه د قاهرې پوهنتون مشهور استاد، علامه محمد ابو زهره، په خپل کتاب «أبو حنيفة: حياته وعصره ـ آراؤه وفقهه» کې د امام صاحب د سیاسي لیدلوري او له زید بن علي او نفس زکیه سره د هغه د ملاتړ په اړه بشپړ فصل لیکلی دی. څرنګه چې دا ټولې تاریخي حوالې دي او عام خلک عموماً ترې نه خبرېږي، نو اړینه ده چې دلته د سیدنا زید بن علي رحمه الله، سیدنا محمد نفس زکیه رحمه الله، د هغوی د مبارک نسب او د هغوی د وخت د اموي او عباسي واکمنانو د حالاتو تاریخي او تحلیلي تفصیل هم وړاندې شي؛ څو لوستونکي پوه شي چې د پاڅون یا مقاومت د اجازې په اړه یاد شوي نقلونه په کومو حالاتو او څه ډول چاپېریال کې رامنځته شوي وو، او د نن ورځې پر حالاتو یې تطبیق (Contemporary Relevance) څنګه شونی دی.
۱. د شخصیتونو پېژندنه او د نسب لړۍ
سیدنا زید بن علي رحمه الله:
سیدنا زید بن علي بن الحسین بن علي بن أبي طالب رضی الله عنهم؛ یعنې نوموړی د حضرت حسین شهید رضي الله عنه لمسی او د حضرت زین العابدین رحمه الله ګران زوی و. سیدنا زید بن علي رحمه الله د خپلې زمانې ستر فقیه، محدث او مفسر و. زیدي فقه نوموړي ته منسوبه ده، او امام ابو حنیفه رحمه الله د هغه علمي مقام ډېر ستایلی دی.
سیدنا محمد نفس زکیه رحمه الله:
محمد (نفس زکیه) بن عبد الله بن الحسن المثنى بن الحسن بن علي بن أبي طالب رضی الله عنهم؛ یعنې نوموړی د سیدنا حضرت حسن مجتبیٰ رضي الله عنه کړوسی و.
د زهد، عبادتونو او سپېڅلي کردار له امله ورته د «النفس الزكية» (سپېڅلی روح) لقب ورکړل شوی و.
۲. د وخت واکمنان، د هغوی ظلمونه او د پاڅون لاملونه
دغو دواړو هاشمي شخصیتونو چې په کومو حالاتو کې مقاومت یا پاڅون وکړ، شالیدونه یې په دوو بېلابېلو دورو پورې تړاو لري. د سیدنا زید بن علي زمانه او اموي واکمن (۱۲۲هـ / ۷۴۰م):
په دې زمانه کې اموي خلیفه هشام بن عبد الملك بیت المال خپل شخصي ملکیت ګرځولی و. پر بني هاشمو او اهل بیتو سخت اقتصادي او سیاسي بندیزونه لګېدلي وو، او د کوفې او عراق د والي، یوسف بن عمر الثقفي، چلند ډېر ظالمانه و. کله چې سیدنا زید بن علي د خپلو حقونو د غوښتنې او پر ولس د روانو ظلمونو پر وړاندې غږ پورته کړ، نو د دغه درانه شخصیت سپکاوی وشو.
د همدې ظلمونو د پای ته رسولو او امر بالمعروف او نهی عن المنکر، یعنې پر نېکیو د امر او له بدیو د منع کولو لپاره یې په ۱۲۲هـ کال کې په کوفه کې د اموي واکمنۍ پر وړاندې پاڅون وکړ.
د سیدنا نفس زکیه رحمه الله زمانه او عباسي واکمن (۱۴۵هـ / ۷۶۲م):
په دې زمانه کې عباسي خلیفه ابو جعفر المنصور د اهل بیتو په نوم واک ترلاسه کړی و؛ خو واک ته له رسېدو سره سم یې پر اهل بیتو او علوي ساداتو بېشمېره ظلمونه پیل کړل. د سیدنا نفس زکیه پلار، «عبد الله المحض»، او د کورنۍ ګڼ غړي یې زندان ته واچول، چې هلته یې له سختو کړاوونو ګاللو وروسته د شهادت جام وڅښه. په هېواد کې د جاسوسۍ نظام ټینګ و، او پر لږ مخالفت هم د خلکو سرونه پرې کېدل.
د المنصور د همدې بېکچې استبداد، ژمنماتونې او پر ساداتو د ظلمونو پر وړاندې سیدنا نفس زکیه په ۱۴۵هـ کال کې په مدینه منوره کې پاڅون او مقاومت وکړ.
۳. د امام ابو حنیفه رحمه الله زمانه او د هغوی ملاتړ
بل لوري ته، د امام اعظم ابو حنیفه رحمه الله د ژوند موده (له ۸۰هـ تر ۱۵۰هـ) دا دواړه پېښې رانغاړي؛ یعنې امام صاحب اموي او عباسي دواړه دورې لیدلې وې او د دغو دواړو تاریخي غورځنګونو عیني شاهد و.
د امام صاحب ونډه
د سیدنا زید بن علي ملاتړ (۱۲۲هـ): کله چې سیدنا زید بن علي پاڅون وکړ، امام ابو حنیفه رحمه الله د هغه دریځ پر حق وباله او له غورځنګ سره یې مالي مرسته وکړه.
د سیدنا نفس زکیه ملاتړ (۱۴۵هـ): کله چې نفس زکیه په مدینه کې او د هغه ورور، ابراهیم بن عبد الله، په بصره کې پاڅون وکړ، امام صاحب په څرګنده د هغوی ملاتړ وکړ. نوموړي خلکو ته فتوا ورکړه چې د عباسي خلیفه المنصور د ظلم پر وړاندې له هغوی سره ودرېږي. د همدې دریځ په سزا کې خلیفه المنصور امام صاحب په دورو وواهه او بالاخره یې په زندان کې د زهرو په ورکولو شهید کړ.
په دې توګه، د تاریخ دغه باب ثابتوي چې سیدنا زید بن علي او سیدنا نفس زکیه یوازې د واک د لېوالتیا لپاره نه، بلکې «د نبي کریم صلی الله علیه وسلم د اولادې په توګه د عدالت د ټینګښت، آزادۍ او د مظلومانو د حق غوښتنې» لپاره د ظالمو اموي او عباسي واکمنانو پر وړاندې ودرېدل. له هغوی سره د امام ابو حنیفه رحمه الله ملګرتیا د دې خبرې شرعي دلیل دی چې د ظالم نظام او جابر واکمن پر وړاندې د خپلو حقونو او حقانیت لپاره درېدل د اسلافو لاره او د اسلامي شریعت روح دی.
