په حقیقت کې، د تېرو زمانو او دورو په اوږدو کې موږ د تاریخ په پاڼو کې دا لیدلي چې سترې ډلې او ځواکمن قدرتونه راڅرګند شوي، وده یې کړې او د یوې مودې لپاره یې د چارو واګې په لاس کې اخیستې وه.
په همدې لړ کې، ځینې کسان په بېړه او له دې پرته چې هغه ټولنیز، فکري او سیاسي چاپېریال په پام کې ونیسي چې دا فکر او حرکت پکې زېږېدلی، قلم ته لاس وړي او داسې مطالب لیکي چې نه د څېړنې له معیارونو سره سمون لري او نه هم علمي ارزښت لري، بلکې دا ډول لیکنې په خپله د هویتي او څېړنیز بحران سبب ګرځي.
د سکې په بل مخ کې، داسې کسان هم شته چې د چوپتیا لاره یې خپله کړې او د تاریخ دا پړاو یې چوپ او ناوییلې پرې ایښی دی. په داسې شرایطو کې، پر هر مسلمان او اهل قلم لازمه ده چې وضعیت په سمه توګه تحلیل کړي او د هماغه وخت د عیني واقعیتونو پر بنسټ یې وڅېړي او وارزوي.
د داعش ایډیالوژۍ هم په یوه ټاکلي وخت کې خپل نقاب لرې کړ او د خپل ظهور یې اعلان وکړ؛ داسې مهال چې ګڼ شمېر لیکوالان او شنونکي یې حیران او او ګونګ پریښودل چې څه ووایي، ځکه چې د هغې ظهور او عروج دومره ګړندی و چې ټول یې حیران کړل او په حقیقت کې، یو له هغو عواملو څخه چې د غورځنګ د ځوان نسل ملاتړ ترلاسه کړ د هغې د عروج سرعت وو.
د هغو څېړنو له مخې چې موږ ترسره کړې او هغه تحلیلي نظر ته په کتو چې مو د لیکوالانو لیکنو ته اچولی، دې پایلې ته ورسېدو چې دا بهیر له بنسټه د امپریالېستي فکر له مخې د سیاست او اقتصاد نړۍ ته داخل شوی و او د هغه په فکري جوړښت کې د اقتصادونو زبېښل او د ځمکو او سیمو نیول په مهارت سره اوبدل شوي وو.
نو که وغواړو چې دا غورځنګ د تحلیل او څېړنې له لید څخه وګورو، موږ باید د پاڅون عوامل او لاملونه، د هغې د سقوط عوامل او د هغې د تاوتریخوالي او افراطیت لاملونه وڅیړو ترڅو پوه شو چې دا مفکوره څنګه یوه پروسه شوه او د وخت په تیریدو سره او د لنډې مودې په تیریدو سره، وکولی شو چې سیمه ایز چاپیریال ونیسي، او څه شی د دې بېمهاره امپراتورۍ د ماتې سره مخ کیدو او ماتې منلو لامل شو.
له همدې امله، د بحث په دوام کې به د دې غورځنګ د افراطیت عواملو ته ورننوځو او د دغو عواملو د څېړنې ترڅنګ به د دې ایډیالوژۍ اصلي ماهیت او فکري جوهر ته هم پام وکړو.
موږ به هغه عوامل وڅېړو چې د دې بهیر د افراطیت او تاوتریخوالي سبب شوي دي. دلته باید دې ټکي ته جدي پاملرنه وشي چې هر معلول حتماً علت لري او باید د هرې پېښې په لیدلو یوازې پر ظاهري بڼه بسنه ونه شي، بلکې د هغې تر شا پرتو عواملو ته هم ژوره کتنه وشي. یعنې اړینه ده چې هره پېښه په دقیق او هر اړخیز ډول وڅېړل شي، څو هم علت او هم معلول پکې رانغاړل شي.
په حقیقت کې، افراطیت او تاوتریخوالی یو انساني او نړیواله پدیده ده او له کوم ځانګړي دین، ایډیالوژۍ، قوم یا ملت سره ځانګړې اړیکه نه لري.
دا چې داعش او ورته نور خوځښتونه خپل تاوتریخوالی د دین له خپلې ځانګړې قرائت سره تړي، دا کار د دیني ښوونو په اړه د هغوی د ناپوهانه فهم پایله ده.
نو که وغواړو چې د دې ناوړه خوځښت د افراطیت عوامل وڅېړو، اړینه ده چې دا عوامل په دوو کچو، یعنې فردي او ډلهییزه سطحه، وارزوو:
۱- دروني عوامل، چې د «العوامل الذاتیه» په نوم هم یادېږي، لکه تعصب او دوګماتېزم (تنګنظري).
۲- بنسټیز عوامل، چې «العوامل الموضوعیة» بلل کېږي، لکه د ظلم او زورواکۍ شتون.
دا عوامل په حقیقت کې د افراطیت او تاوتریخوالي د نورو عواملو لپاره د نفوذ لارې پرانیزي؛ یعنې هرکله چې دا عناصر په کومه ډله یا خوځښت کې موجود وي، نو د نورو افراطي عواملو پر لور د تګ لاره اسانه او هواره کېږي.
په بله وینا، دا عوامل د افراطیت د نورو اسبابو د راڅرګندېدو بهیر چټک او چمتو کوي.
