د خوارجو افکار د تاریخ په اوږدو کې په بېلابېلو بڼو بیا راڅرګند شوي او پر ګڼو فکري خوځښتونو یې اغېز کړی دی. په معاصر دور کې د دغو افکارو نښې په ځینو افراطي غورځنګونو، لکه داعش کې په روښانه توګه لیدل کېږي. که څه هم دا خوځښتونه ځان د سلف صالح پیروان ګڼي، خو په عمل کې یې د لومړي عصر د خوارجو ډېرې لارې چارې او افکار بیا راژوندي کړي دي.
د دغو جریانونو تر ټولو څرګند ورتهوالی له خوارجو سره د تکفیر په مسئله کې دی. لکه څنګه چې خوارجو هغه مسلمانان چې له دوی سره یې مخالفت درلود، له دینه وتلي بلل، نننۍ افراطي ډلې هم د ديني متونو پر سطحي او ظاهري تفسیرونو تکیه کوي او نورې اسلامي فرقې تکفیر کوي. دا ډلې د اسلامي نړۍ تاریخي فقهي او کلامي اختلافونه له پامه غورځوي، ځان د اسلام یوازیني رښتیني استازي ګڼي او نور له دینه بهر بولي.
بله ګډه ځانګړنه د حاکم پر وړاندې بغاوت دی. خوارجو د قرآن عظیمالشان د آیتونو د خپل ځانګړي تفسیر له مخې د مسلمان واکمنانو پر وړاندې پاڅون روا ګاڼه. معاصرو افراطي خوځښتونو هم د همدې منطق پر بنسټ د اسلامي هېوادونو له حکومتونو سره وسلهواله مقابله کړې ده. دوی هر هغه واکمن چې د دوی په اند اسلامي قوانین په بشپړه توګه نه پلي کوي، «طاغوت» یا ظالم بولي او پر وړاندې یې جګړه واجب ګڼي.
درېیم مهم ورتهوالی د دیني سادهانګېرنې او د متونو د ظاهري تفسیر مسئله ده. خوارجو د ديني متونو بېلابېل اړخونه او د آیتونو د نزول شرایط له پامه غورځول او سطحي او کله ناکله یې سختدریځو تفسیرونو ته مخه کوله. دا طریقه نن هم د ځینو افراطي غورځنګونو ترمنځ لیدل کېږي، چې د تاریخي سیاق او د شریعت د مقاصدو له پام کولو پرته له دین څخه سادهفکره استنباطونه کوي.
سره له دې، د تاریخي خوارجو او معاصرو غورځنګونو ترمنځ مهم توپیرونه هم شته. لومړني خوارج تر ډېره د سیاسي عواملو له امله راڅرګند شول، حال دا چې معاصر افراطي غورځنګونه د لا پېچلو عواملو لکه استعمار، عصریتوب او د هویت کړکېچونو تر اغېز لاندې رامنځته شوي دي. همدارنګه، تاریخي خوارجو پراخ نړیوال تشکیلات نه لرل، خو معاصرې ډلې د خپلو افکارو د خپرولو لپاره له عصري ټکنالوژۍ او رسنیزو وسایلو پراخه ګټه اخلي.
په معاصر دور کې د خوارجو فکري انعکاس دا ښيي چې افراطي اندونه څنګه کولای شي د تاریخ په اوږدو کې دوام ومومي او په بېلابېلو شرایطو کې ځان بیا راژوندی کړي. دا واقعیت د دغو افکارو د بنسټیز نقد او د دین د معتدلو لوستونو د وړاندې کولو ارزښت روښانه کوي. د دې تاریخي اړیکو درک موږ سره مرسته کوي چې په معاصر دور کې د افراطګرایۍ له پدیدې سره په اغېزمنه توګه مقابله وکړو.
په اوسني عصر کې دا افکار د عصري رسنیزو وسایلو له لارې لا پراختیا مومي. ټولنیزې شبکې او مجازي فضا د تکفیري اندونو د تبلیغ پر اصلي ډګر بدلې شوې دي، چې له ډېرو اړخونو د لومړنیو خوارجو له تبلیغاتي لارو چارو سره ورتهوالی لري. دا ډلې د ساده خو اغېزمن محتوا په تولید سره ځوانان په نښه کوي او هغوی د افراطګرایۍ پر لور هڅوي.
یو بل د پام وړ ټکی د دغو جریانونو پر وړاندې د معاصرو علماوو دریځ دی. د اسلامي نړۍ ډېرو مخکښو علماوو او دیني مراجعو د ګڼو بیانیو او فتواوو په خپرولو سره دا افکار په کلکه نقد کړي دي. هغوی د اسلامي متونو پر بنسټ پر منځلاریتوب او اعتدال ټینګار کړی او د دین افراطي تفسیرونه یې رد کړي دي. دا دریځونه څرګندوي چې اسلامي ټولنه نن هم، لکه د تېر په څېر، د انحرافي افکارو پر وړاندې ولاړه ده.
